Air Mail, Αλληλογραφία με τον Robert Bly, 1964-1990, Bonniers 2001

Από το γράμμα του Τούμας Τράνστρεμερ στον Ρόμπερτ Μπλάι, 21 Δεκεμβρίου 1987:

”Για την ώρα έχω πονοκέφαλο, ένα πόδι μελανιασμένο και κουτσαίνω λίγο μετά από έναν αγώνα μπάντμιντον. Στη Μόνικα δεν αρέσει που παίζω μπάντμιντον, πιστεύει ότι θα έπρεπε να διαλέξω ένα άθλημα που ταιριάζει στην ηλικία μου – γκολφ για παράδειγμα. Το γκολφ όμως είναι για τις εξουσιαστικές τάξεις, το ξέρουν δα οι πάντες… Α, πριν από δυο εβδομάδες ανέβηκα σε ένα πιο αξιοπρεπές επίπεδο στα μάτια του κοινού όταν ο νομπελίστας Μπρόντσκι ανέφερε το όνομά μου σε μια τηλεοπτική συνέντευξη. Ο κόσμος με σταματά στο δρόμο: ”είδες τη συνέντευξη στην τηλεόραση με τον… πώς τον λένε… τον ΝΟΜΠΕΛΙΣΤΑ –  ΑΝΕΦΕΡΕ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΣΟΥ!””

Μετάφραση Βασίλης Παπαγεωργίου

Ο Τζον Άσμπερυ, ένας άλλος σημαντικός ποιητής στον οποίο θα πρέπει να δοθεί το Νομπέλ λογοτεχνίας, μιλώντας σε μεγάλη ισπανική εφημερίδα πριν από έναν χρόνο για τη σχέση της αμερικανικής λογοτεχνίας με τη Σουηδική Ακαδημία είπε ότι ”το μεγαλύτερο μυστήριο για μένα είναι γιατί δεν έδωσαν ακόμη το βραβείο στον δικό τους ποιητή, τον Τούμας Τράνστρεμερ, έναν από τους μεγαλύτερους εν ζωή ποιητές”.

Ο Τούμας Τράνστρεμερ έχει μια μεγάλη συλλογή εντόμων και σκαθαριών, η οποία παρουσιάστηκε στο σουηδικό Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας από τις 22 Ιουνίου ώς τις 8 Σεπτεμβρίου 2011. Στην έκθεση δόθηκε βάρος στον σημαντικό ρόλο που παίζει η φύση στην ποίησή του. Ο Σουηδός εντομολόγος στο πανεπιστήμιο της Λουντ Μίκαελ Σέρενσσον που ανακάλυψε ένα νέο είδος σκαθαριού στο σουηδικό νησί Γκότλαντ το ονόμασε Πυργωτός κάνθαρος του Τράνστρεμερ (Tranströmers tornbagge, Mordellistena transtroemeriana). Η τιμητική αυτή χειρονομία έγινε στη γιορτή που οργανώθηκε στο δημοτικό θέατρο της Στοκχόλμης για τα 80 χρόνια του ποιητή την άνοιξη του 2011.

Σχόλιο Βασίλης Παπαγεωργίου

När jag tänker på Tomas Tranströmer tänker jag främst på hans ögon. Vi befann oss i Aten för att bland annat läsa ur Sorgegondolen som jag just hade översatt till grekiska. Vi bodde alla på det lilla hotellet Hera i närheten av Svenska Institutet och Akropolis. En tidig morgon går jag nedför trappan till den lilla lobbyn. Det var tomt och tyst överallt. När jag hade kommit nästan ända ner såg jag att Tomas satt ensam på andra sidan salen. Jag önskade honom god morgon och Tomas tittade rakt in i ögonen på mig. Hans ögon var fyllda av ljus och godhet eller av godhet och ljus. Jag märkte genast hur mina ögon också fylldes av ljus och mitt inre av en stark känsla av godhet. Det var Tomas ljus och Tomas godhet, men också mer än så. Det var det som jag just då men även många gånger sedan dess skulle definiera som själva godheten och själva ljuset. Det var flera steg fram till Tomas. Vi tittade varandra i ögonen under hela denna stund, en mycket kort och ändå mycket lång stund. Jag hade kommit in i en säregen lyrisk värld. Jag kände mig som en dikt själv. Jag fick en stark känsla medan jag närmade mig honom att den oöverträffat klara godhet som Tomas ögon utstrålade av just då skulle besegra afasin, att Tomas skulle börja tala och berätta om hur natten hade varit, om hur dagen skulle bli. Men han sade ingenting och i hans blicks självklara generositet fortsatte vi att se mycket mer än ögonen eller ord skulle någonsin kunna avslöja. Denna långa stund har aldrig lämnat mig och den spelade en stor roll när jag några år senare började översätta Tomas samtliga diktsamlingar till grekiska. Att se världen genom Tomas ögon är att stå mitt i kosmos och ta del av dess oändlighet. I Minnena ser mig skriver Tomas om det ”stora mysteriet” som han började uppleva redan som pojke: ”Jag lärde mig att marken levde, att det fanns en oändligt stor krympande och flygande värld som levde sitt eget liv utan att bry sig det minsta om oss.” Tomas Tranströmer för denna stora värld i all sin gåtfullhet nära oss och tar oss, i vår komplexa gåtfullhet närmare kosmos. Han gör det på ett otvunget, vänligt, omsorgsfullt sätt. Det var inte svårt att översätta hans poesi till grekiska. Tomas ställer inte språkliga krav i sina dikter. Det var så tacksamt att arbeta med översättningen och samtidigt njuta av det. Jag kunde njuta av diktens språk samtidigt som jag kunde njuta av diktens innehåll, samtala med det, utforska det. Det är sällan att man som översättare upplever denna samtidighet. Det var ett av mitt livs lyckligaste perioder. Och den tog mig tillbaka till min barndoms försokratiska funderingar, till en värld och till en poesi som inte består av frågor och svar, utan enbart av frågor som svar och svar som frågor.

Dagen efter firandet av Tomas 80-årdag på stadsteatern i Stockholm befann jag mig mitt i det öppna landskapet utanför Ängelholm, framför den enda ljusfabriken i Sverige som tillverkar stearinljus vars diameter passar en specifik ljusstake, ljus som Lo Snöfall hade beställt en låda av för ett hus under uppförande i Jämtland. Den låga vita byggnaden mitt i den anspråkslösa öppenheten, min långa färd från Växjö, tystnaden blandad med vindens och fåglarnas toner, minimalismen som gjorde tidens och rummets konturer skarpare, gårdagens minnen, allt detta var ett tranströmerskt ögonblick mitt i multiversums ögonblick. Jag hade just parkerat bilen och beundrade gränslösheten när mobilen ringde. Det var Monica Tranströmer som med sin varma, lugna och säkra röst ville tacka för deltagandet i firandet i Stockholm. Och jag kände igen Tomas röst i Monicas röst också, jag kunde se hans ögon i den.

Vasilis Papageorgiou

Published in Smålandsposten, December 10, 2011.

Photo by Daniel Olovsson: Holding my dog

This is the hand that caresses the cat, the dog, the thinking and the
being, Moira and her maker and sets them loose, that is caressed by
them, permanently in the beyond of impermanence, the hand a point in
topogony and chronogony, their expanse, a hand in cosmos and of cosmos,
a cosmetic hand, coming from yes and giving yes back, moving.

Vasilis Papageorgiou

Το κείμενο για το αφήγημα Ο τελευταίος Βαρλάμης του Θανάση Βαλτινού (Βιβλιοπωλείο της Εστίας, 2010) δημοσιεύτηκε στη Νέα Εστία 169, 1843 (Απρίλιος 2011).

Lo Snöfall, African Bear at circus, Arrangement, 2011

Το τέλος ως αρχή, ως άπειρες αρχές στο αφήγημα Ο τελευταίος Βαρλάμης, όπου, στην ευφορία της αβεβαιότητας, δεν γνωρίζουμε, δεν θέλουμε να γνωρίζουμε, τι τελειώνει και τι αρχίζει στο κείμενο, τι έχει αρχίσει και, προ πάντων ίσως, τι είχε αρχίσει, ώστε κάποια στιγμή να τελειώσει. Η αβεβαιότητα ως παιχνίδι, η ευφορία του παιχνιδιού. Και η τραγική διάσταση με την οποία το παιχνίδι διασκεδάζει δίχως να υποκρίνεται ότι καλύπτει, και η οποία μετατρέπει την ευφορία σε μελαγχολία, την ταυτίζει με τη μελαγχολία, τραγική διάσταση που δίνει στο παιχνίδι την ουσιώδη του υπόσταση ως αναμοχλευτή της θολούρας σε πολλά επίπεδα της ελληνικής πραγματικότητας. Ο Θανάσης Βαλτινός, στον χώρο των λιγοστών σελίδων του νέου αφηγήματός του, αναπτύσσει ένα κλασικό τέχνασμα ψευδών φιλολογικών πηγών και παραπομπών, περνά στη μυθοπλασία μιας ρομαντικής και απροκάλυπτα μελοδραματικής σχέσης, των επικών επιπλοκών και θλιβερά καταληκτικών εξελίξεών της, και ευκόσμως δίνει τη δυνατότητα και στο τέχνασμα και στη μυθοπλασία να κάνουν έμμεσα και άμεσα κομβικά σχόλια πάνω στην πρόσφατη ελληνική ιστορία. Η συχνά αιφνιδιαστική λιτότητα, η ευστοχία, η οξύτητα, η συμπερασματική κομψότητα του λόγου του δίνουν στο κείμενο τη διάσταση του ντοκουμέντου, της ιστορικής και κοινωνικής μαρτυρίας, τη συμπαγία ενός άγνωστου ως τώρα, αλλά ουσιαστικού πάντα αποσπάσματος ζωής, μνήμης, πολιτισμού.

Η ευφορία του φιλολογικού παιχνιδιού υπερβαίνει, κατά κάποιον τρόπο, το δίλημμα μυθοπλασία ή μαρτυρία, ή μυθοπλασία ή αλήθεια, αλλά επαναφέρει την αλήθεια σαν διάθεση, επίγνωση, ιστορική προέκταση, σαν ανελέητη πραγματικότητα την οποία πρέπει να αναστοχαστούμε, όπως μας αναγκάζει να αναστοχαστούμε το ανησυχαστικό ζεύγος μυθοπλασία και αλήθεια, ή μυθοπλασία και μαρτυρία. Η ευφορία είναι εξαρχής και παραμένει σε όλο το κείμενο πηγή τραγικής συνείδησης, και αντιστρόφως, προέρχεται από αυτήν. Η τραγική συνείδηση, καθώς δεν αναγνωρίζει και δεν θέτει όρια, παράγει την ευφορία, το παιχνίδι με την αλήθεια και την ιστορία, και πάνω απ’ όλα παράγει την κατάφαση του χώρου και των προσώπων που παίρνουν μέρος σ’ αυτό το παιχνίδι. Το κείμενο ξεκινά με ένα τραγούδι που προκαλεί εικασίες για ζωή και θάνατο, και τελειώνει με μια πλασματική σκηνή, όπου εικάζεται η συνεύρεση του έρωτα με τον θάνατο. Και μια πρώτη, το διαπιστώνουμε σύντομα, ανάμεσα σε όλες τις πρώτες, στιγμές ευφορίας, αφού ήδη έχουμε διασχίσει τόπους και χώρους, έχουμε επισκεφτεί πολλές χώρες και γλώσσες, έχουμε διαπιστώσει τη βίαια ή γαλήνια ασύμμετρη σχέση της ζωής και του θανάτου, είναι αυτή που κάνει την εικασία υπαρκτή, που δημιουργεί την επιθυμία της ύπαρξης του εικασμένου, που καταφάσκοντας επιμένει στη συνέχιση της ζωής: στον τελευταίο Βαρλάμη δίνεται η ευκαιρία να γίνει ο πρώτος Βαρλάμης, να γίνει η αρχή για άπειρους πρώτους Βαρλάμηδες.

Ένα τραγούδι, ένα προϊόν φαντασίας, ένα έργο τέχνης για ένα πραγματικό πρόσωπο το οποίο έχει διασώσει η φαντασία και για το οποίο δεν ξέρουμε τίποτε είτε μέσω της ιστορίας είτε μέσω της φαντασίας (”Πρόσωπα υπαρκτά όλοι τους [μεταξύ αυτών και ο παππούς, ο πρώτος παππούς στα όρια του αφηγήματος, Βαρλάμης], που η μνήμη τους έχει διασωθεί από τη λαϊκή μούσα [ήρωες ”μεταπλασμένοι ως ανεξάρτητες ποιητικές περσόνες”], πάντως χωρίς καμιά τεκμηρίωση της ταυτότητάς τους”, μαθαίνουμε από τον αφηγητή ή μέσω του αφηγητή, καθώς αυτός φαίνεται να έχει πρόσβαση στο περιεχόμενο της φανταστικής περιγραφής που μας δίνει η φανταστική και όχι πια ανύπαρκτη Ρωξάνη-Ρέα Αβρολαΐτη, καθώς και από τον Αλέξη Πολίτη: ”Πρόσωπα άγνωστα…”, σ. 11-12), προτρέπει τον αφηγητή να στοχαστεί το ερώτημα ”Η ιστορία αρδεύει την τέχνη ή η τέχνη – εν προκειμένω η ποίηση – δημιουργεί πραγματικότητα;”, σ. 12. Και εδώ μας απευθύνεται η πράξη, το έργο, το αποτέλεσμα της κατάφασης. Γιατί τι άλλο είναι αυτή η άρδευση και αυτή η δημιουργία από μια προσφορά, από μια γενναιόδωρη διεύρυνση, από την ευφορία μιας παρουσίας που γίνεται ακόμη πιο σημαντική καθώς κρύβει την μελαγχολία της τραγικής συνείδησης: τα πρόσωπα υπάρχουν και δεν υπάρχουν, ο θάνατος και η ζωή συνυπάρχουν είτε ως πραγματικότητα είτε ως διάκοσμος, και οπωσδήποτε αποτελούν ένα γρήγορο και τώρα, και παντοτινά πια τώρα, καταγραμμένο, πέρασμα μέσα από τον κόσμο, από το τεράστιο πλατάνι της πλάσης, με τη σκιά του και τις μαύρες του τρύπες (”Σε όλο αυτό το διάστημα [που ο προτελευταίος Βαρλάμης ζούσε με τη Μισέλ στον Λίβανο] ευφορίας υπήρξαν μόνο δυο μαύρες στιγμές”, μας ενημερώνει, σαν να διαισθάνεται το πλησίασμά μας, ο αφηγητής. Αργότερα βέβαια και άλλες.)

Στο σωζόμενο απόσπασμα του δημοτικού τραγουδιού δεν γίνεται απροκάλυπτος λόγος για θάνατο:

Τρία πλατάνια τα τρία αράδ’ αράδα
κι ένας πλάτανος παχύν ίσκιον απ’ όχει.
Στα κλωνάρια του σπαθιά ‘ναι κρεμασμένα
και στη ρίζα του τουφέκια ακουμπισμένα
κι’ από κάτω του Βαρλάμης ξαπλωμένος.

Ο Βαρλάμης (που στο ”τραγούδι”, του οποίου η μουσική ”έχει χαθεί”, αναφέρεται δίχως άρθρο, παραπέμποντας σε είδος ή πλήθος ή κατάσταση ή ιδιότητα ή σε κάποιο αντικείμενο) ευρίσκεται εν μέσω της ευφορίας του πλούσιου ίσκιου από τον αναλόγως εξίσου πλούσιο πλάτανο. Ελεύθερος από το βάρος των όπλων του στον δροσερό τόπο της ανάπαυσης. Ξεκουράζεται ίσως, ίσως κοιμάται, ίσως είναι νεκρός, ίσως αργοπεθαίνει. Στο πλασματικό κείμενο του Σταύρου Ζουμπουλάκη η ομοίως πλασματική φωνή του αφηγητή, η οποία ωστόσο καλύπτεται στην κατ’ επίφαση πραγματικότητά της, αποφαίνεται ότι ο μη συνοδευόμενος από μουσική τόνος των στίχων είναι ελεγειακός και ότι το φαινόμενο στον ”παχύν” ίσκιο, δηλώνει θάνατο, ότι ο Βαρλάμης, είναι ”νεκρός”. Το ίδιο συμπέρασμα βγάζει και ο πλασματικός Θάσος Μαυρογόνατος, στο ποίημα του οποίου, μας λέει ο αφηγητής, ο Βαρλάμης ”αναπλέει τον Αχέροντα” (σ. 9).

Ζωντανός, νεκρός ή ετοιμοθάνατος ο Βαρλάμης, ή αυτό που αντιπροσωπεύει δίχως το άρθρο, παραμένει μια παρουσία καταφατική, ένας γενναίος αλλά και ευπρόσβλητος αποδέκτης της πλατανικής ευφορίας, ένα αρχικό αίσθημα και μια εναρκτήρια κατάσταση που δίνουν τον δικό τους τόνο στο αφήγημα, ενώ η δυνατότητα, η σκιά του θανάτου, η μελαγχολία του ανέφικτου και αναπόφευκτου δεν μας εγκαταλείπουν, τόσο αναπόδραστα που στο τέλος συναντούμε και πάλι τον θάνατο κάτω από ένα πλατάνι (”Ο Μισέλ κρατώντας με τα χέρια την ανοιχτή κοιλιά του κατάφερε να συρθεί, σχεδόν πάνω από τον νεκρό Σαράντη, ώς τον πλάτανο”, σ. 41). Μέσα στην ευφορία αυτή, η οποία εντείνεται από την ευφορία των φιλολογικών πηγών, αφήνουμε το δημοτικό τραγούδι πίσω μας και γρήγορα, αλλά όχι και βιαστικά, περνάμε στην ευφορία της γεωγραφίας, των τοπωνυμιών, των κυρίων ονομάτων, των συγγενικών σχέσεων, των ιστορικών και δραματικών γεγονότων, των αισθημάτων. Και πάντα την ευφορία από την αρχή της αφήγησης την ακολουθούν οι σκοτεινές στιγμές της πολύμορφης βίας: οι ιστορικές πηγές είναι αποσπασματικές και δεν επιτρέπουν παγίωση της αλήθειας, οι τόποι και οι άνθρωποι που τους διέρχονται, αλλά και αντίστροφα, φέρουν τα ενεργά σημάδια συγκρούσεων και καταστροφών (”…το δράμα όλων των μικροκαπεταναίων της εποχής όταν, με το τέλος του αγώνα, βρέθηκαν άνεργοι σέρνοντας τις παροπλισμένες πιστόλες και τις πληγές τους στους καφενέδες του Ναυπλίου”, 10, ”Η Παναγιά των Ναήδων πυρπολήθηκε…” σ, 11), οικογενειακές σχέσεις διαλύονται (ο πρώην λοχαγός κατά το ”διάστημα ευφορίας” που απολαμβάνει με τη Μισέλ Ντελντό γνωρίζει και ”δύο μαύρες στιγμές”, τον πόνο εκ των οποίων ο αφηγητής συνοψίζει ως εξής: ”Ο πρώην λοχαγός δεν έσκισε το γράμμα αυτή τη φορά. Το έκαψε. Και οι στάχτες του κατακάθισαν στην ψυχή του”, σ. 18-19).

Από την αρχή επίσης και ώς το τέλος μας ακολουθεί η ευφορία του αφηγηματικού τεχνάσματος, το οποίο, με την επίσης συνοδευτική ειρωνεία, κορυφώνεται κοντά στο τέλος του μικρού κειμένου (σ. 43-45). Εδώ διαβάζουμε, στο πλαίσιο του παιχνιδιού μέσα στο παιχνίδι, ή en abîme, πως η ζωή και λογοτεχνική της απόδοση υπερβαίνουν την ιστορική αντικειμενικότητα (”Η ζωή είναι αφ’ εαυτής μια αφήγηση. Η Ιστορία είναι η δευτερογενής αφήγηση της πρώτης”, γράφει θριαμβευτικά η Ρω-Ρω), πως σε κείμενα του 1959 και 1964, τα οποία δημοσιεύει εκδοτικός οίκος αρκετά χρόνια πριν από την ίδρυσή του (οι εκδόσεις Actes Sud ιδρύθηκαν το 1978) συνοψίζονται ντερρινταϊκές απόψεις περί κειμένου και των ορίων του πριν από την εμφάνιση του Ντερριντά στη σύγχρονη φιλοσοφική σκέψη.

Αυτό όμως σίγουρα δεν είναι το σημαντικό, η ειρωνεία διασκεδάζει δίχως να αποδομεί, έστω και αν η διάσταση αυτή, όπως και στην περίπτωση του θανάτου, παραμένει πάντα μέρος του διακόσμου της αφήγησης. Το σημαντικό είναι η απομάκρυνση κάθε ενέργειας και κάθε διάθεσης, οι οποίες ενέχουν την παραμικρή επιθετική χροιά. Η επιθετικότητα και η βία περιγράφονται και υπογραμμίζονται με την βαλτινική άνεση που επιτρέπει καίριες ιστορικές αιχμές, τομές και συνόψεις, άνεση που με τη σειρά της αναδεικνύει μιαν άλλη άνεση, αυτήν ενός τόπου να αυτοπληγώνεται (μάλιστα έχει κανείς την εντύπωση ότι όσο μεγαλύτερη η κομψότητα της βαλτινικής αφήγησης, τόσο πιο άκομψα, πιο βίαια τα αφηγούμενα), ωστόσο η κατάφαση και η ευφορία που αυτή δημιουργεί, μας έχουν δώσει την πρώτη και τώρα μας δίνουν και την τελευταία δραματικά έντονη εικόνα του αφηγήματος: η πραγματοποίηση της επιθυμίας της γιαγιάς Ρω-Ρω ”να σμίξει με τη σκόνη του ποιητή Θάσου Μαυρογόνατου”, σ. 47. Την κατάφαση της εικόνας αυτής προσπαθούν, αλλά πόσο όμως το καταφέρνουν, να υπονομεύσουν οι σκέψεις και οι παραπομπές των σκέψεων του χυδαίου νέου με το τζιπ, προκαλώντας πιο άμεσα κάποιους ιστορικούς συσχετισμούς: Η Ελλάδα τότε και τώρα, από την Επανάσταση ώς σήμερα (1998 στο αφήγημα, πολύ αργότερα, αλλά ώς πότε για μας). Η Ελλάδα ένα τζιπ στην ετοιμοθάνατη πλατανική σκιά δίπλα σε ξερά ή ημίξερα ποτάμια, όπου η χώρα δεν μπορεί να σκεφτεί σοβαρά και να κάνει σοβαρές συσχετίσεις. Ο Βαρλάμης ως Ελλάς, ξαπλωμένη δίχως τον οπλισμό της. Ο Βαρλάμης ως πλατάνι, δίχως τον ίσκιο του. Στον παχύ ίσκιο του θανάτου πλάτανος ξαπλωμένος.

Ίσως. Ίσως όχι. Ίσως ναι και όχι. Πρέπει να τονίσουμε το πασιφανές, έστω κι αν είναι δυσδιάκριτο για τον Μαξιμιαλιανό Αργυρόπουλο; Ο Βαλτινός στο μικρό κείμενό του παίζει με το πασιφανές, με το τι είναι πασιφανές και για ποιους, παίζει με την αλήθεια του πασιφανούς. Και σίγουρα το παιχνίδι εμφορείται από ευφορία. Η ευφορία αυτή ωστόσο είναι πιο ουσιαστική επειδή διατηρεί και την άλλη διάσταση του παιχνιδιού, αυτή της μελαγχολίας, της τραγικής συνείδησης που την δημιουργεί. Οι εικόνες είναι ερμηνευτικά ανοιχτές, τα ερωτήματα δεν απαιτούν και δεν προϋποθέτουν απαντήσεις, οι επιθυμίες είναι προσωπικές υποθέσεις, όπως και οι αντιδράσεις τρίτων προς αυτές.

Βασίλης Παπαγεωργίου

Daniel and Chat, by Lo Snöfall, oil on canvas.

Η αϋπνία είναι ένα μεγάλο πρόβλημα για πολλούς ανθρώπους σε όλο τον κόσμο. Αναρωτιέμαι πώς είναι στην Ελλάδα σήμερα. Πόσο κοιμούνται αυτοί που ανησυχούν για το παρόν και το μέλλον, και που είναι το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού. Το πόσο και πώς κοιμούνται οι μεγάλοι ένοχοι είναι μια ξεχωριστή ιστορία.  Όλοι οι άλλοι όμως, σε πόλεις και χωριά, ποια σχέση έχουν με τον ύπνο; Υπάρχουν έρευνες που να έχουν φτάσει σε κάποιες συγκεκριμένες παρατηρήσεις; Επίσης, μπορούμε να εικάσουμε τι μορφή θα είχε η αϋπνία στην Ελλάδα αν οι οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες της είχαν τους ίδιους δείκτες με αυτούς της Σουηδίας, όπου ζω; Στο άλλο άκρο του φάσματος. Και όμως, μαζί με πολλούς άλλους, μένω για ώρα άυπνος κάθε βράδυ στην ήσυχη και ευχάριστη πόλη μου.  Χωρίς να ανησυχώ για κάτι άμεσο. Ανησυχώ για την κατάσταση στην Ελλάδα, και πολύ, αφού έχω μεγάλη οικογένεια εκεί. Όχι όμως όσο άμεσα ανησυχώ όταν είμαι στη Θεσσαλονίκη και ζω τα προβλήματα από κοντά. Κι ωστόσο δεν μένω ποτέ άυπνος στη Θεσσαλονίκη. Και αυτό επειδή τα προβλήματα που είναι πολλών μορφών, διαβαθμίσεων και ποιοτήτων με εξαντλούν. Εκπλήσσομαι ευχάριστα κάθε πρωί που ξυπνώ ύστερα από εφτά ή οκτώ ώρες ύπνου.  Δεν το πετυχαίνω ποτέ αυτό στη σουηδική, ήρεμα πόλη μου όπου έχω μια δημιουργική δουλειά. Και πάλι όμως τα προβλήματα στην Ελλάδα δεν έχουν τον ίδιο άμεσο χαρακτήρα που έχουν για τους μόνιμους κατοίκους της.

Τι κάνουν όσοι δεν μπορούν να κοιμηθούν τη νύχτα στην Ελλάδα; Τι λύσεις προσφέρονται; Τι κάνω εγώ στην πόλη μου; Έχω τον υπολογιστή δίπλα μου και ακούω εκπομπές στο ραδιόφωνο. Ακούω το τέταρτο ραδιοφωνικό πρόγραμμα του BBC. Το subtext μου φέρνει τελικά τη γαλήνη που χρειάζομαι για να σκεφτώ δίχως άγχος, να αφήσω τους συνειρμούς μου να δουλεύουν δίχως εγώ να παρεμβαίνω, και έτσι με οδηγούν στον ύπνο χωρίς να το καταλαβαίνω.

Βασίλης Παπαγεωργίου

The spontaneous, but never unexpected laugh,
unconstrainedly short and lasting forever,
coming from the heart and turning into observations
about the way the cat jumps on the chair
or an audi turns around the corner.

Then the familiar long silence again.

Until the next natural burst of the short and indelible laugh,
of loving words that embrace life and smile at it.

Vasilis Papageorgiou
Halmstad, 22 August 2010

Το Εθνικό Θέατρο της Αθήνας έχει μεγάλες ευκαιρίες να κάνει αισθητικό και κριτικό σκηνικό έργο ερμηνεύοντας, διευρύνοντας και αναλύοντας την άμεση πραγματικότητα. Και η πραγματικότητα και του θέατρου και όλων μας είναι και οι μετανάστες, οι ναρκομανείς, οι περιθωριακοί, όλοι οι απελπισμένοι που τώρα καταλαμβάνουν και λερώνουν τον τόσο ωραίο γύρω χώρο του Εθνικού Θεάτρου. Συγγραφείς, σκηνοθέτες, σκηνογράφοι, ενδυματολόγοι, φωτογράφοι και πολλοί άλλοι θα μπορούσαν να δημιουργήσουν και να διαμαρτυρηθούν κατά των αιτιών, να καταδείξουν και να προτείνουν, μελετώντας και μετουσιώνοντας το σημαντικό όσο και σκοτεινό αυτό μέρος της σύγχρονης Αθήνας, του κόσμου όλου. «Ντροπή» για το θέατρο είναι που θέλει να μετατοπίσει το πρόβλημα, αντί να το αντιμετωπίσει με την τραγική συνείδηση που μόνο η απεριόριστα καταφατική δημιουργική τέχνη μπορεί να διαθέσει, αντί να καλέσει όλους αυτούς που θέλει τώρα να διώξει μέσα στο θέατρο, πάνω στη σκηνή του, να τούς δώσει λόγο ύπαρξης και έκφρασης.

The National Theatre of Athens has great opportunities to create aesthetic and critical scenic work by interpreting, broadening and analyzing the immediate reality. And the reality of the theatre and of all of us includes the immigrants, the drug addicts, the marginalized, all the desperate who now occupy and dirty the otherwise so beautiful space around the National Theatre. Authors, directors, set and clothes designers, photographers and many others could create and protest against the causes, show and suggest, by studying and transforming this important as well as dark part of modern Athens, of the modern world. “Shame” for the theatre is that it wants to displace the problem, instead of confronting it with the tragic awareness that only the limitless affirmative creative art can offer, instead of inviting all those it wants to chase away now inside the theatre, on its stage, and give them the reason and words to live and express themselves.

O Wild, photograph by Lo Snöfall.

I think that today, following Lo’s instructions, I found at the back side of British Museum the mother tree of Bark baby.

H γιορτή της γλώσσας στα δύο νέα βιβλία του Δημήτρη Δημητριάδη

(Το κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Πανσέληνος 217, της εφημερίδας Μακεδονία, στις  2 Νοεμβρίου 2003.)

Kάποια ασήμαντη καθημερινή γύρω στις έντεκα το πρωί πήρα στη Xαριλάου το λεωφορείο τρία με κατεύθυνση τον Φοίνικα. Δεν είχε πολλούς επιβάτες εκείνη την ήσυχη ώρα. Kάθισα κάπου πίσω και αφέθηκα να χαζεύω τους αργούς επαρχιακούς ρυθμούς στους δρόμους και στα άδεια μαγαζιά, την απραξία που πολλοί αφελείς ακόμη αποκαλούν ερωτισμό της Θεσσαλονίκης. Kάποια στιγμή έστριψα το βλέμμα μου και κοίταξα μηχανικά τους λίγους συνεπιβάτες μου. Ξαφνικά ζωντάνεψα. Aπέναντι από τη μεσαία πόρτα, σε μονό κάθισμα καθόταν ο Δημήτρης Δημητριάδης. Kοίταξα καλύτερα. Nαι, αυτός ήταν. Eίχα να τον δω μήνες, δεν μένω εδώ και χρόνια στη Θεσσαλονίκη. H απροσδόκητη αυτή συνάντηση στον απίθανο, όπως μου φάνηκε, χώρο του λεωφορείου, άνοιξε με μιας ένα αίσιο ρήγμα στη διάχυτη απάθεια, μου έδωσε μεγάλη χαρά και αυτόματα έκανα να σηκωθώ για να πάω να τον χαιρετήσω. Aλλά δεν σηκώθηκα. Έμεινα εκεί που ήμουν και άφησα τον Δημητριάδη να απολαύσει τις ιδωτικές του στιγμές πριν φτάσει στη δουλειά του, στο Kέντρο Διεθνούς και Ευρωπαϊκού Οικονομικού Δικαίου.

Συνεχίσαμε με τη μικρή απόσταση μεταξύ μας και χωρίς να γνωρίζει ότι καθόμουν τόσο κοντά του. O πορεία μου όμως, χωρίς να αλλάξει ύφος, άλλαξε υφή παντελώς. Λίγα βήματα πιο πέρα ένα σύμπαν γλωσσικό, λογοτεχνικό, συλλογιστικό, αισθητικό, ηθικό, η σπάνια πηγή αυτού του σύμπαντος διέσχιζε τους ασφυκτικούς δρόμους της πόλης, καθώς την ίδια στιγμή διαπερνούσε τη συνείδησή μου. Kαι τι δεν μας έδωσε ο Δημητριάδης από τότε, το 1978, που δημοσίευσε στο περιοδικό Ausblicke το συγκλονιστικό και όμορφο κείμενό του Πεθαίνω σα χώρα. Kαι να μη ξεχνάμε ότι μας είχε ήδη δώσει μεταφράσεις έργων του Mαλρό, του Σαρτρ, του Zενέ (δυο βιβλία), του Aξελού, του Γκόμπροβιτς. Tο σύμπαν του είχε πια απλωθεί ευεργετικά μέσα στην πόλη. Στο Πεθαίνω σα χώρα μιλά μια γλώσσα και ένα σώμα που, παρά το προσωπικό τους ιδίωμα ή μάλλον χάρη σ’ αυτό, συνεχίζουν και διευρύνουν τον κόσμο που πριν είχε συνεχίσει και διευρύνει O Πεθαμένος και η Aνάσταση του Nίκου Γαβριήλ Πεντζίκη. Xώρος (φανερός και κρυφός), σώμα (του πόθου και του πόνου) και γλώσσα (η διάνοια και οι εκφάνσεις της). Tο ιδίωμα του Δημητριάδη, τόσο ξεχωριστό σήμερα, τόσο γενναιόδωρο, εμπότισε και εμποτίστηκε στη συνέχεια από κείμενα των Μπατάιγ, Μπλανσό, Mολιέρου, Aισχύλου, Σαίξπηρ, Ντυράς, Κολτέζ, Μπέκετ, Eυριπίδη και μερικών ακόμη συγγραφέων. Συγχρόνως μας δίνει ακατάπαυστα δικά του κείμενα, όπου το αισθητικό και ηθικό του όραμα (όραμα είναι ίσως μια από τις πιο κατάλληλες λέξεις για να περιγράψουμε το  εκστατικό έργο του) βρίσκει την ιδιόλεκτη συμπαγία του. Ποιητικά και θεατρικά έργα, δοκίμια–εισαγωγές στις διάφορες μεταφράσεις του, πεζά κείμενα. Tελευταίο του έργο η δίτομη Aνθρωπωδία, η οποία  κυκλοφόρησε στο τέλος του προηγούμενου έτους από τις εκδόσεις Kαστανιώτη, αλλά είχε αναγγελθεί ήδη το 1986 στον τόμο H Aνθρωπωδία – H Aνάθεση (εκδόσεις Άγρα). Στο μεταξύ το λεωφορείο συνεχίζει τον δρόμο του. O Δημητριάδης φαινομενικά ατάραχος συνεχίζει να καλλιεργεί το όραμά του. Άγνωστος μεταξύ αγνώστων. Όχι ακριβώς. Mου είναι τόσο οικείος ο κόσμος του (εντός και εκτός των βιβλίων του) και τόσο απαραίτητος. Tον αφήνω τελικά στη στάση Bυζάντιο. Aυτός για τη δουλειά του και γω για ψώνια στου Mπίσκα. Tο σώμα και η πόλη διαιωνίζουν την αναπόδραστη αλληλοεξάρτησή τους.

Σώμα και πόλη, γλώσσα και βλέμμα παίζουν σημαντικότατους ρόλους στα δυο τελευταία βιβλία του Δημητριάδη, των οποίων οι επακριβείς τίτλοι είναι H ανθρωπωδία. Mια ατελής χιλιετία 1ος τόμος (487 σελίδες) και H ανθρωπωδία. Mια ατελής χιλιετία 7ος τόμος (403 σελίδες). O ήρωας των βιβλίων είναι ένας ακούσιος, αλλά ακούραστος και προσεχτικός flâneur, ένας ερευνητικός περιπατητής που ωστόσο έχει περιορίσει το πεδίο της περιδιάβασής του σε μερικούς δρόμους ανατολικά του κέντρου της Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για την περιοχή που ο συγγραφέας γνωρίζει καλά από χρόνια και στην οποία ζει. H Σαρανταπόρου, η Θεαγένους Xαρίση, η Παπάφη, η Δοϊράνης. H τελευταία, στον δεύτερο τόμο, “από ασήμαντη αρτηρία μιας φευγαλέας ανούσιας καθημερινότητας” έχει μεταμορφωθεί “σε σημαίνουσα οδό ομαδικής τελετουργίας, σε υψηλό τόπο προσκυνήματος και δωρεάς όπου συνέρρεαν αμέτρητα πλήθη”. Tον ίδιο θρησκευτικό χαρακτήρα έχουν όλοι οι δρόμοι της περιοχής, ο μικρόκοσμος της οποίας έχει απορροφήσει, διηθήσει και τώρα εκπέμπει τον μακρόκοσμο της σύγχρονης πραγματικότητάς μας.

H θρησκευτική διάσταση με την έννοια της αποκαλυπτικής υπερβολής, της εσχατολογίας, του μεταφυσικού δράματος ορίζει την Aνθρωπωδία από την αρχή ώς το τέλος. Eξίσου καθοριστικό ρόλο παίζει η ατέλειωτη σειρά από αλλόκοτες εικόνες και γεγονότα, της οποίας μόνο ένα μικρό μέρος πρόφτασε για την ώρα να περιγράψει ο συγγραφέας. Στους λίγους αυτούς δρόμους της Θεσσαλονίκης ο ήρωας των βιβλίων γίνεται μάρτυρας καινοφανών ιεροτελεστικών σκηνών, τις οποίες παρακολουθεί με βλέμμα διαυγές και διάθεση εξερευνητική, αλλά πάντα από κάποια μικρή απόσταση και χωρίς ποτέ να συμμετέχει σε ό,τι το βλέμμα του καταγράφει. Πάντα μέσα σε απόκοσμη, μεσσιανική ατμόσφαιρα ο πλάνης της Σαρανταπόρου και των πέριξ συναντά απερίγραπτα έκτροπα και εκτρώματα, απίθανες σωματικές μορφές και συμπλέγματα, πράξεις και καταστάσεις στις οποίες το σώμα και η διάνοια, η ζωή και θάνατος δοξάζονται και χλευάζονται:

“[...] ο πολύμορφος όγκος που συστρεφόταν ως εκείνην την στιγμή στο πεζοδρόμιο με αεικίνητες συσπάσεις εκτινάξεις τώρα είχε πάρει εντελώς άλλες διαστάσεις σε πλάτος και προπαντός σε ύψος· είχε φτάσει και ξεπεράσει το ύψος του σπιτιού· είχε πια το μέγεθος επιβλητικού μνημείου που έσφυζε από αναρίθμητες και συνεχώς ανανεούμενες κινήσεις, διατηρώντας πάντα το σχήμα ενός γυμνού άντρα και μιας γυμνής γυναίκας με τα σώματά τους σε ακατάπαυστη αναβράζουσα συμπλοκή, με όλα τα μέλη και τα όργανά τους τώρα σε υπερφυσικές διαστάσεις, όπως μέλη και όργανα τιτάνων σε υπέρογκη συνουσία [...]”

Διαβάζουμε για τη μύτη ενός άντρα που “προεκτεινόταν σε γυαλιστερό πριόνι”, για τη μύτη μιας γυναίκας που “προεκτεινόταν σε τσεκούρι”. Στον ίδιο δρόμο πάντα, στη Δοϊράνης, όπου “σχεδόν όλων η σωματική διάπλαση παρουσίαζε διαστρεβλωτικές επιμηκύνσεις”, το χέρι μιας γυναίκας “κατέληγε σε αξίνα”, “τα χείλη μιας γυναίκας ήσαν τα χείλη ποτηριού· τα χείλη ενός άντρα επιμηκύνονταν σε γυάλινη καράφα”, ενώ “μια γυναίκα από τον λαιμό και κάτω είναι τρακτέρ”.

Mια γειτονιά (εύκολα μπορούμε να φανταστούμε μια ολόκληρη πόλη και μια ολόκληρη χώρα – άλλοι οκτώ τόμοι της Aνθρωπωδίας εξάλλου θα ακολουθήσουν) μετατρέπεται σε άπειρο τοπίο διαστρεβλωμένων και διαστρεβλωτικών αληθειών και πράξεων.

Πολύ σύντομα αντιλαμβάνεται ο ήρωας της Aνθρωπωδίας ότι όλα αυτά τα υπερβατικά που αποτελούν και συγχρόνως τον βγάζουν από την πορεία του είναι μέρος ενός τερατολογικού ιερού βιβλίου, φάσεις μιας ψευδολατρείας που γράφεται την ίδια στιγμή που ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια του. Kαι αυτές οι δυο αντιφάσεις, η πορεία του ήρωα, που αποτελείται από συνεχείς λοξοδρομήσεις και αδιέξοδα στους λίγους στενούς δρόμους, και το ιερό που υποσκάπτεται από την τερατοπλαστική μυθοποιία του Δημητριάδη, αποκαλύπτουν τη φιλοσοφία και αισθητική των δυο αυτών βιβλίων. O αναγνώστης διαπιστώνει ξανά και ξανά ότι η τερατολογία είναι αυτοσκοπός και ότι το βιβλίο δεν σκοπεύει να περιγράψει κάποια γραμμική εξέλιξη προς ένα σωτήριο ή έστω εφικτό τέλος. Tο τερατώδες αφαιρεί από τον λόγο τη λογική, είτε αυτή είναι ανθρώπινη είτε θεία. Aυτό που μένει στο κείμενο, αυτό που το κείμενο επιδιώκει είναι η δράση και η λάμψη της τερατουργίας, των διάφορων μορφών της, δηλαδή των διογκωμένων παρεκκλίσεων από το αναμενόμενο, των γκροτέσκων υπονομεύσεων του δεδομένου, της ασυγκράτητης υπερβολολατρείας. Όλα αυτά δεν αφήνουν την αφήγηση να ολοκληρωθεί, τον ήρωα να δώσει ένα αναγνωρίσιμο και αποδεκτό σχήμα στις εμπειρίες του, στον χρόνο να γλιτώσει από τον γκρεμό της εξαρχής ματαιωμένης, αν και αμετανόητης, εσχατολογίας. Ό,τι λέγεται δηλαδή δεν βγάζει πουθενά ή βγάζει πίσω στο άδειο σημείο εκκίνησης. O λόγος λάμπει, αλλά είναι κούφιος, η σωτηριολογία του είναι παταγωδώς ψεύτικη.

H Aνθρωπωδία είναι μια μεγαλοπρεπής Aνθρωποπαρωδία, ένα ψευδοέπος, πράγμα που ο Δημητριάδης κάνει ακόμη πιο έκδηλο με τη βοήθεια μιας δήθεν μη διορθωμένης γραφής, με επαναλήψεις και παραφράσεις, με έναν άκρατο γλωσσικό υπερθεματισμό. H ψευδοφιλοσοφία και ο σαγηνευτικός μανιερισμός των επίμονων περιγραφών παραπέμπουν συχνά στις ταινίες Mάτριξ ή σ’ αυτές του Σέρτζιο Λεόνε και σε άλλες παρόμοιες. Έτσι, ενώ η ειρωνεία ποτέ δεν γίνεται θεματικό μέρος της αφήγησης, η υπερβολή των περιγραφών, η ακρότητα και το ξεπέρασμα των ορίων όσων συμβαίνουν στους δρόμους και τα σπίτια της περιοχής δεν δίνουν παρά ειρωνική διάσταση στο έργο. H λάμψη των εικόνων είναι φτηνό λούστρο, ένα κολοδουλεμένο πασάλειμμα, μια φωτεινή ρηχότητα πάνω από ένα προσποιητό σκοτεινό βάθος, ευτελής διάκοσμος. H Aνθρωπωδία χτίστηκε από άκρη σ’ άκρη ως το πρώτο μεγάλο κιτς έπος της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Tο απόσπασμα που ακολουθεί μας δίνει μια ακόμη μικρή εικόνα:

“Kατευθυνόταν προς ένα παλιό σπίτι στην αριστερή γωνία Iωαννίνων Kρέσνας. Tο σπίτι είχε αριθμό 32· εντυπωσιακά όμορφο, ίσως το μόνο αληθινά όμορφο της Iωαννίνων· διώροφο, μπαλκόνια εκπληκτικής κομψότητας, αρχοντική υψηλής αισθητικής είσοδος· άστραφτε, στα χρώματα του ροδιού και της ώχρας, από αρχιτεκτονική φιλοκαλία, εκείνη την εκλέπτυνση η οποία αναδεικνύει ενα οικοδόμημα σε συγκινησιακό μνημείο που, από όποια πλευρά και αν το κοιτάξεις, σου επιφυλάσσει ατέλειωτες αναπάντεχες εκπλήξεις με τις λεπτουργημένες λεπτομέρειές του που σε κανένα σημείο δεν ενδίδουν στην ευκολία προχειρότητα, αντιθέτως, μετατρέπουν το κτίσμα σε υπόδειγμα καλλιτεχνικής σοβαρότητας ευαισθησίας, σε σύνολο από διδάγματα για το πως πρέπει ή θα έπρεπε να ασκείται η τέχνη ώστε, σε οποιονδήποτε τομέα της και αν συμβαίνει αυτό, να αποτελεί την κορυφαία ανυποχώρητη περιοχή της καλαισθησίας, χωρίς να χρειάζεται, φυσικά, να συγκριθεί με τα διπλανά του μεταγενέστερα κακουργήματα για να λάμψει η δική του ασύγκριτη ανωτερότητα.”

O Δημητριάδης, σε όλο το κείμενό του, δίνει την καθαρή εντύπωση ότι δεν μπορεί ή δεν θέλει να διαλέξει ανάμεσα σε δυο ή τρεις εκδοχές μιας περιγραφής. Eίτε παραλείποντας κομμάτια είτε συσσωρεύοντας συνώνυμα είτε ακατάπαυστα επεξηγώντας και ταυτολογώντας, ώστε η γλώσσα να εξαντλήσει τα νοηματοδοτικά αποθέματά της. Aυτό συμβαίνει σε τέτοιο βαθμό που τελικά και πάνω απ’ όλα υπερισχύει η γλώσσα ως ύλη, ως ήχος και εικόνα, ένας πολυσχιδής λεκτικός μηχανισμός, ένα πλήρες και αύταρκες έργο τέχνης. “Διότι, κυρίως, προπαντός, μ’ ενδιαφέρει η γλώσσα. Aυτή είναι για μένα το πρώτο και το τελευταίο κίνητρο για ό,τι κάνω”, εκμυστηρεύτηκε ο συγγραφέας ήδη το 1989. Kαι το αποτέλεσμα αυτού του ενδιαφέροντος είναι ότι ελάχιστοι σύγχρονοι Έλληνες συγγραφείς έχουν κατορθώσει να προσφέρουν τέτοιον γλωσσικό πλούτο, τέτοια λεκτική ροή. H συμμετοχή σ’ αυτόν τον πλούτο, η συνειδητοποίηση των διαστάσεών του, είναι το μεγάλο κέρδος της ανάγνωσης όλων των έργων του Δημητριάδη. H ακαταπόνητη γιορτή της γλώσσας απλώνεται στην απεραντοσύνη της Aνθρωπωδίας, όπου λέξεις, εικόνες και έννοιες στήνουν ενα πολυποίκιλο και πολυποίκιλτο γλωσσικό ξεφάντωμα.

Aναμφισβήτητα, λοιπόν, η γλώσσα, η σίγουρη και ανέφελη δομή της (παρά τα μεταμοντέρνα ανοίγματα και τις δαιδαλώδεις διαδρομές της σκέψης), οι ευθήσαυρες λέξεις της, οι  θαυμαστές εικόνες της, η απίθανη επιμονή στη λεπτομέρεια (θυμίζει αυτή του Raymond Roussel των φανταστικών επεισοδίων) είναι το πολύτιμο δώρο του Δημητριάδη στον φιλαναγνώστη. Tο ίδιο πρέπει να πούμε για την προσήλωσή του, την αγωνία και το πάθος του γι’ αυτό που θέλει να αποδώσει όσο πληρέστερα είναι δυνατό. Θα πρέπει, όμως να παραμείνουμε και να επιμείνουμε και σε κάτι άλλο, κάτι που επίσης κάνει τον Δημητριάδη μοναδικό στην ελληνική λογοτεχνία. Πέρα από τη δυνατή και καθαρή γλώσσα της Aνθρωπωδίας, πέρα από τις όμορφες και τρυφερές στιγμές και τις καίριες στοχαστικές καταλήξεις της ξανοίγεται το παιχνίδι που έχει στήσει ο συγγραφέας ανάμεσα στο σοβαρό και το γελοίο, το υψηλό και το ψευδύψηλο. Eίναι μερικοί επικριτές του Δημητριάδη που του αποδίδουν αμετροέπεια, επειδή δεν μπορούν να δουν τον λόγο του ως αυτό που (όχι πάντα ωστόσο) είναι: μια καλοδουλεμένη ψευδοέπεια, ευφυείς μετακινήσεις από το σοβαρό προς στο είδωλό του, μια φιλοκίνδυνη αισθητική απόδοση της κοροϊδίας που κρατά παγιδευμένο μεγάλο μέρος της ελληνικής πραγματικότητας. O Δημητριάδης κοροϊδεύει επειδή αισθάνεται κοροϊδεμένος μέχρις εσχάτων και ανελλιπώς. O εμπαιγμός του σοβαρού, η διαστροφή του τελετουργικού, η λεπτή ή στιβαρή επεξεργασία του κιτς στα κείμενά του τροφοδοτούνται από τις τραγελαφικές προσποιήσεις της μικροαστικής Eλλάδας που αυτοδιογκώνεται από μια ανεξήγητη μεγαλειομανία, που πιστεύει ότι οπωσδήποτε λέει κάτι, μόνο και μόνο επειδή μιμείται έναν μεγαλόσχημο λόγο. H απελπισία, η τραγικότητα που αυτή η αποπνιχτική κατάσταση και προϋποθέτει και δημιουργεί χαρακτηρίζουν την ποιότητα του παιχνιδιού και του εμπαιγμού σε πολλά κείμενα του Δημητριάδη, βασανίζουν τη γραφή του και την κάνουν τόσο ουσιαστική, τόσο παράδοξα ουσιαστική.

Δυο ακόμη φορές συνάντησα τον Δημητριάδη στο αστικό του Φοίνικα. Tην πρώτη απ’ αυτές μιλήσαμε και κοντά στη Σαρανταπόρου με άφησε πλουσιότερο μέσα μου απ’ ό,τι με βρήκε. Tη δεύτερη φορά, αφού είχαμε αποχαιρετιστεί και τον είχα αφήσει στη στάση, τον είδα να στέκεται λίγο πιο μπροστά από μένα στο ίδιο λεωφορείο. Tο πως βρέθηκε εκεί έφερε στον νου μου την ικανότητά του να υπερβαίνει το προσδόκιμο και εφικτό. Eξαιτίας του συνωστισμού δεν προλάβαμε να μιλήσουμε τη φορά αυτή. Eλάχιστα θύματα της βάναυσης αερολογίας περί υπογείου, περί υποθαλάσσιας αρτηρίας, περί τραμ.

Bασίλης Παπαγεωργίου

Att se den du älskar
skickligt och lugnt närma sig
och ledigt bli lika bra som du i bordtennis,
och småningom bättre och bättre
för att oväntat snart lämna dig
långt bakom sig.

Vasilis Papageorgiou, på Daniels födelsedag, 10 mars 2010.

❄

Βλέπεις αυτόν που αγαπάς
να πλησιάζει επιδέξια και ήρεμα
και με άνεση να γίνεται όσο καλός και συ στο πινγκ πονγκ,
και σιγά σιγά πολύ καλύτερος
ώσπου αδόκητα γρήγορα σε αφήνει
πολύ πίσω του.

Βασίλης Παπαγεωργίου, στα γενέθλια του Ντάνιελ, 10 Μαρτίου 2010.

Picture: Ocean and flowers, by Lo Snöfall.

“Shapes, lines, materials and craftsmanship together with intangibles determined the verdicts.”

From a narrative arrangement in progress: No name now

J. D. Salinger by Lo Snöfall, oil on canvas.

exlibris by Lo Snöfall after a drawing by Daniel Olovsson

Σ Τ Ι Γ Μ Ε Σ  Θ Ε Ρ Ο Υ Σ

Πρόσωπα
Η Θεανώ γύρω στα τριάντα. Η Ιωάννα, φίλη της Θεανώς, γύρω στα τριανταπέντε. Ο Νίκος και ο Θωμάς γύρω στα τριάντα.

Ευρύχωρη αυλή μεγάλης αγροικίας. Δέντρα, ψηλό χορτάρι. Σε μια άκρη αυτοκίνητα και γεωργικά μηχανήματα. Καλοκαίρι, απόγευμα. Στη μια μεριά της πρόσοψης η Θεανώ και η Ιωάννα όρθιες. Στην άλλη μεριά οι δυο άντρες καθισμένοι σε μια πέτρα.

ΘΕΑΝΩ Έρχονται απ’ όλα τα μέρη του κόσμου.
ΙΩΑΝΝΑ Τώρα δεν μπορείς πια να πεις από τα πιο απίθανα μέρη του κόσμου.
ΘΕΑΝΩ Μπορείς όμως να πεις ότι έρχονται από κει που δεν το περιμένεις. Ανά πάσα στιγμή θα μπορούσε να είναι και ο γείτονάς σου.
ΙΩΑΝΝΑ Αλλά δεν θα είναι. Κανείς δεν είναι γείτονας πια.
ΘΕΑΝΩ Έρχονται και φεύγουν την ίδια στιγμή.
ΙΩΑΝΝΑ Δεν σταματούν καθόλου.
ΝΙΚΗ Δεν αναπαύονται καθόλου. Ούτε αυτοί, ούτε εμείς.
ΙΩΑΝΝΑ Μόνο που εμείς δεν έχουμε ανάγκη από ανάπαυση.
ΘΕΑΝΩ Α, ευτυχώς, ευτυχώς.
ΙΩΑΝΝΑ Αυτή η λέξη φαίνεται εντελώς δική σου όταν τη λες. Ο τρόπος που την εκφέρεις είναι αποκλειστικά δικός σου. Βγαίνει από μέσα σου με φυσικότητα που είναι φανερό ότι εκπλήσσει και σένα την ίδια. Και η έκπληξη κάνει την εκφορά ακόμη πιο ιδιαίτερη και η ιδιαιτερότητα κάνει την έκπληξη ακόμη πιο μεγάλη.
ΘΕΑΝΩ Μόλις βγαίνω από την πόλη σταματώ μπροστά μπροστά στο φανάρι.
ΙΩΑΝΝΑ  Ποιο φανάρι;
ΘΕΑΝΩ Εκεί έχει μόνο μια διασταύρωση.
ΙΩΑΝΝΑ Πού ακριβώς είναι αυτή;
ΘΕΑΝΩ Εκεί που στρίβει για τη γέφυρα του Ρίο.
ΙΩΑΝΝΑ Έχει φανάρια κι εκεί;
ΘΕΑΝΩ Μέσα στη ζέστη και τα αιωρούμενα σωματίδια.
ΙΩΑΝΝΑ Πήγαινες για Πάτρα;
ΘΕΑΝΩ Όχι, για Πάργα. Προς Μεσολόγγι.
ΙΩΑΝΝΑ Μέσα στη ζέστη;
ΘΕΑΝΩ Στεκόταν κάτω από τον καυτό ήλιο.
ΙΩΑΝΝΑ Ποιός στεκόταν;
ΘΕΑΝΩ Γιατί στέκεσαι μέσα στη ζέστη; ”Είμαι ζητιάνος.” Μέσα στη ζέστη; ”Είμαι ζητιάνος.” Κρατούσε ένα παλιό ακορντεόν.
ΙΩΑΝΝΑ Έπαιζε μέσα στη ζέστη;
ΘΕΑΝΩ Το κούναγε πέρα δώθε. Δεν έβγαινε ήχος. Ο ήλιος ψήνει. ”Δεν νιώθω τίποτε.” Δεν ένιωθε τίποτε.
ΙΩΑΝΝΑ Τι του έδωσες;
ΘΕΑΝΩ Δυο ευρώ.
ΙΩΑΝΝΑ  Μόνο δυο ευρώ;
ΘΕΑΝΩ Τι να του έδινα;
ΙΩΑΝΝΑ Δέκα, είκοσι, πενήντα ευρώ.
ΘΕΑΝΩ Το σκέφτηκα και γω, αλλά τότε είχα ήδη απομακρυνθεί αρκετά χιλιόμετρα.
ΙΩΑΝΝΑ Τι άλλο σου είπε;
ΘΕΑΝΩ Δεν είπε τίποτε και δεν είπα τίποτε. Πήρε ώρα να ανάψει το πράσινο. Πρόλαβα όμως και του έδωσα ένα όνομα.
ΙΩΑΝΝΑ Τον είπες ”Ο άνθρωπος με το βουβό ακορντεόν”.
ΘΕΑΝΩ Όχι, σκέτο. Το βουβό ακορντεόν. Τον βρήκα ύστερα από λίγες μέρες τυχαία στο Youtube. Έπαιζε βουβά το όργανό του εκεί που τον είχα συναντήσει με τον ήλιο από πάνω του. Του έγραψα ένα μέιλ σε μια διεύθυνση που βρήκα στο Google και απάντησε αμέσως με τη διεύθυνσή του στο Skype. Από τότε μιλάμε συχνά. Μου παίζει βουβό ακορντεόν στο Skype. Με γοητεύουν τα χέρια του. Παίζει ώρα και γω έχω τα μάτια μου καρφωμένα στα δάχτυλά του.
ΙΩΑΝΝΑ Απαλά χέρια γοητεύουν και μένα.
ΘΕΑΝΩ Ίσως τα χέρια του να μην είναι απαλά. Οι κινήσεις του είναι.
ANNA Έχω δει τοπία να κινούνται σαν χέρια, να ριγούν πρώτα και μετά να σαλεύουν ανεπαίσθητα. Τα έχω νιώσει, έχω κινηθεί μαζί τους. Τοπία στη Σουηδία, όπου οι λόφοι χορεύουν καθώς οι αγελάδες μένουν ακίνητες και καταγράφουν. Μέσα στην απουσία απειλής.
ΘΕΑΝΩ Έχει τις κινήσεις ανθρώπου που δεν κουράστηκε ποτέ, που δούλεψε πολύ στη ζωή του και πάντα υπό κάθε είδους απειλή, αλλά δεν έδειξε ποτέ κούραση.
ΙΩΑΝΝΑ Λόφοι που σαλεύουν ρυθμικά.
ΘΕΑΝΩ Είναι χέρια χωρίς σκοπό.
ΙΩΑΝΝΑ Τα άγγιξες;
ΘΕΑΝΩ Στο Skype;
ΙΩΑΝΝΑ Στη Ναύπακτο.
ΘΕΑΝΩ Με άγγιξε αυτός.
ΙΩΑΝΝΑ  Όταν του έδωσες τα δυο ευρώ;
ΘΕΑΝΩ Όχι. Τότε δεν με άγγιξε καθόλου.
ΙΩΑΝΝΑ Πότε; Πριν ή μετά;
ΘΕΑΝΩ Πριν. Μετά.
ΙΩΑΝΝΑ Πριν ή μετά;
ΘΕΑΝΩ Πριν και μετά.
ΙΩΑΝΝΑ  Σε χάιδεψε;
ΘΕΑΝΩ Τα χέρια του ήταν πάνω στην άκρη.
ΙΩΑΝΝΑ Σε ποια άκρη;
ΘΕΑΝΩ Πάνω σε μια άκρη. Αυτό με άγγιξε. Σταματούσε μπροστά σε κάτι.
ΙΩΑΝΝΑ Δεν ήξερε την επόμενη κίνηση;
ΘΕΑΝΩ Την ήξερε, αλλά την έκανε μετά από μικρό δισταγμό. Τα χέρια του έδειχναν να την ξέρουν. Δεν έδειχναν να φοβούνται.
ΙΩΑΝΝΑ Εσύ δεν φοβήθηκες;
ΘΕΑΝΩ Όχι, καθόλου. Ένιωσα οικειότητα, μεγάλη οικειότητα. Μέσα στη ζέστη, σε μέρος άγνωστο για μένα.
ΙΩΑΝΝΑ Στην Ελλάδα ήσουν.
ΘΕΑΝΩ Έβλεπα το ξερό χορτάρι στην άκρη της ασφάλτου, την ασήκωτη σκιά του αυτοκινήτου, τη σκόνη, τα άδεια κουτιά κόκα-κόλας. Ακίνητα μέσα στον καύσωνα. Όλοι καθηλωμένοι από την κάψα. Εκτός από τα χέρια του. Και τη διάθεσή μου.
ΙΩΑΝΝΑ Πώς αισθανόσουν;
ΘΕΑΝΩ Υπέροχα. Ελαφριά, αιωρούμενη πάνω από τον ιδρωμένο χρόνο. Δεν πίστευα ότι θα ερχόταν η επόμενη στιγμή, ότι θα ανάψει πράσινο. Μετά όμως άναψε πράσινο.
ΙΩΑΝΝΑ Αυτός τι έκανε όλο αυτό το διάστημα;

*

ΘΕΑΝΩ Κάτι με τυλίγει και με πιέζει ελαφρά. Θέλει να μπει μέσα μου. Θέλει να επιστρέψει μέσα μου. Σαν να το τραβώ άθελά μου μέσα μου.

*

ΙΩΑΝΝΑ Αυτός δεν θα διαλυθεί, όπως διαλύονται όλοι. Είναι ήδη διαλυμένος.
ΘΕΑΝΩ Τα χρώματα της διάλυσης τους μένουν μέσα μου. Οι αποχρώσεις αιωρούνται για λίγο στον αέρα όταν όλοι έχουν εξαφανιστεί.

*

ΘΕΑΝΩ Δεν θα κόψουμε το χορτάρι φέτος;
ΙΩΑΝΝΑ Φέτος ας το αφήσουμε να μεγαλώσει όσο θέλει.
ΝΙΚΗ Είναι υγρό και ψυχρό κοντά στις ρίζες. Θα παγώσουν τα πόδια τους.
ΙΩΑΝΝΑ Θα το κόψουμε αν το ζητήσουν οι ίδιοι.
ΘΕΑΝΩ Δεν θα προλάβουν να το ζητήσουν. Τα πόδια τους θα είναι ήδη παγωμένα. Όλο τους το κορμί θα είναι παγωμένο. Τα μάτια τους θα είναι παγωμένα. Από την ένταση.
ΙΩΑΝΝΑ Καθώς θα πλησιάζουν το ψύχος θα γίνεται ένταση.

*

ΙΩΑΝΝΑ Θα περάσει κι αυτός από δω. Από τη ζέστη στο κρύο. Από το κρύο στην ένταση.
ΘΕΑΝΩ Αυτός δεν θα περάσει. Δεν χρειάζεται να κάνει αυτό το ταξίδι.
ΙΩΑΝΝΑ Τι σκεφτόσουν όσο ν’ ανάψει το πράσινο;
ΘΕΑΝΩ Για μια στιγμή σκέφτηκα αν παίζει ή όχι. Φαινόταν να παίζει, αλλά δεν άκουγα τίποτε. Σαν κάτι να απορροφούσε τον ήχο. Αν έβγαζε ήχο. Και μετά σκέφτηκα όλη τη χώρα έτσι. Να παίζει, όλοι να παίζουν χωρίς να ακούγεται τίποτε. Να μιλούν και να μην ακούγεται τίποτε. Να οδηγούν τα αυτοκίνητά τους, κάθε είδους μηχανή και να μην ακούγεται τίποτε. Κανένας να μην ακούει κανένα.
ΙΩΑΝΝΑ Σε τι θα βοηθούσε αυτό;
ΘΕΑΝΩ Δεν μπόρεσα να σκεφτώ περισσότερο. Άναψε πράσινο και ξεκίνησα.

*

ΘΕΑΝΩ Έρχονται και φεύγουν, έρχονται και φεύγουν.
ΙΩΑΝΝΑ Τη στιγμή αυτή είναι στον δρόμο. Θα τους έχουμε εδώ σύντομα.
ΘΕΑΝΩ Τι ξεχωρίζει αυτούς που έρχονται απ’ αυτούς που δεν έρχονται;
ΙΩΑΝΝΑ Τίποτε. Αυτοί που δεν έρχονται θα έρθουν κάποια άλλη φορά.
ΘΕΑΝΩ Ακούς τίποτε;
ΙΩΑΝΝΑ Όχι ακόμη.
ΘΕΑΝΩ Μπορεί να έχουν ήδη έρθει. Μπορεί να είναι κρυμμένοι μέσα στα χόρτα. Μπορεί να έχουν έρθει και να έχουν φύγει κιόλας.
ΙΩΑΝΝΑ Δεν έχουν έρθει. Βρίσκονται στον δρόμο. Με κάθε βήμα που κάνουν μετριάζεται η σκληρότητά τους. Και είναι πολλά τα βήματα. Μερικοί δεν αντέχουν και χάνονται πριν φτάσουν. Εξαφανίζονται, ποιός ξέρει πού.
ΘΕΑΝΩ Θα εμφανιστούν κάπου αλλού.
ΙΩΑΝΝΑ Οι άλλοι όμως συνεχίζουν.
ΘΕΑΝΩ Και περνούν σε μια άλλη σκληρότητα.
ΙΩΑΝΝΑ Περνούν από την άρνηση στην κατάφαση.
ΘΕΑΝΩ Σε μια απαιτητική σκληρότητα. Ευλύγιστη, αλλά αμετάβλητη. Σαν να υπάρχει κάπου εδώ κοντά μια αόρατη μηχανή που παράγει κατάφαση, που φυλάσσει το σωστό μέτρο της, όπως φυλάσσονται σε κάποιο ίδρυμα σταθερά μέτρα και σταθμά. Σαν να την επιβάλλει ένας ζεστός αέρας που σε αναγκάζει να κάνεις μόνο το καλό.
ΙΩΑΝΝΑ Για ποιο πράγμα μιλάς;
ΘΕΑΝΩ Ένας αέρας που επινοεί ασταμάτητα τρόπους να ζεις με τη μια μόνο πλευρά της ηθικής. Μια σκληρότητα που δεν είναι καθόλου σκληρή.
ΑΝΝΑ Μιλάμε για ένα σαν.
ΝΙΚΟΣ (σαρκαστικά) Σαν ένα μεγάλο μουνί που επιβιώνει δίχως πούτσο. Που διευρύνεται χωρίς διείσδυση, όπου τη θέση του πούτσου παίρνουν αλλεπάλληλες συσφίγξεις του μουνιού γύρω από την αβρότητά του.
ΘΩΜΑΣ (το ίδιο σαρκαστικός) Μια σειριακή σύσπαση, ζεστή, απαλή.
ΘΕΑΝΩ Σε λίγο θα μας χτυπήσει το ωστικό κύμα.
ΙΩΑΝΝΑ Ίσως θα έπρεπε να απομακρύνουμε τα μηχανήματα.
ΘΕΑΝΩ Σαν μεγάλη κραυγή. Τεράστια, όσο και η απόκλιση που γεννά τον κόσμο.
ΙΩΑΝΝΑ Προσπάθησε να δεις στα μάτια όσο περισσότερους μπορείς.
ΘΕΑΝΩ Θα μας ζητήσουν νερό;
ΙΩΑΝΝΑ  Ίσως δεν μιλήσουν καθόλου.
ΘΕΑΝΩ Ελπίζω να μας ζητήσουν νερό.
ΙΩΑΝΝΑ Μπορεί να μην περάσουν ακριβώς από δω. Ίσως περάσουν από την κάτω μεριά του κήπου.
ΘΕΑΝΩ Θα έρθουν ως εδώ. Θα ανοίξουν την πόρτα του κήπου και θα σταματήσουν μπροστά μας.
ΙΩΑΝΝΑ Να τους κοιτάξεις στα μάτια.
ΘΕΑΝΩ Θα ζητήσουν νερό. Μπορεί να μείνουν για να φάνε μαζί μας.
ΙΩΑΝΝΑ Θα έρθουν και θα φύγουν, και μετά θα έρθουν άλλοι. Όλοι θα περάσουν από την αυλή μας.
ΝΙΚΟΣ (σαρκαστικά) Ανοίξτε τα πόδια σας.
ΘΩΜΑΣ Ανοίξτε όλες σας τις τρύπες.
ΘΕΑΝΩ Ακούγεται βουητό.
ΙΩΑΝΝΑ Είναι ήδη εδώ.
ΘΕΑΝΩ Τα μάτια τους λάμπουν.
ΙΩΑΝΝΑ Είναι υγρά.
ΘΕΑΝΩ Είναι δακρυσμένοι.
ΙΩΑΝΝΑ Από την υπερένταση.
ΘΕΑΝΩ Να ρωτήσω αν θέλουν νερό;
ΙΩΑΝΝΑ Ώσπου να ρωτήσεις έχουν φύγει κιόλας.
ΘΕΑΝΩ Αυτό ήταν όλο;
ΝΙΚΟΣ Αυτό ήταν όλο. Πέρασαν και έφυγαν. Σαν να μη μπήκαν μέσα. Σαν κάτι εξωτερικό. Σαν το στήθος σου. Ένα κόρφος που είναι μια εξωτερικότητα. Κανείς δεν μπορεί να μπει μέσα στα βυζιά σου. Ούτε αυτά μπορούν να μπουν πουθενά. Γεμίζουν το στόμα μου υποχωρώντας. Ούτε διαπερνούν ούτε διαπερνιούνται. Κρύβουν ό,τι φανερώνουν.
ΘΩΜΑΣ Τον εξαγριώνει αυτό και σε γεμίζει δαγκωματιές. Θέλει να μπει μέσα, γυρίζει γύρω από τις ρώγες σου, ζαλίζεται, γλιστρά και πέφτει.
ΘΕΑΝΩ Έχω πράγματα να κάνω. Δεν ξέρω από που να αρχίσω.

*

ΙΩΑΝΝΑ Γιατί τη λες σκληρότητα; Πού βρίσκεις σκληρότητα στο καλό;
ΘΕΑΝΩ Όχι στο καλό το ίδιο. Στο τι ασταμάτητα απαιτεί. Εκεί βρίσκω μια άλλου είδους σκληρότητα. Ίσως να μην είναι καν σκληρότητα. Ίσως είναι μια απουσία. Η αυστηρή τήρηση της απουσίας. Η συνέπεια της τήρησης αυτής. Η υπομονή που γεννά τη συνέπεια. Ο πόνος της γέννας. Βουβός, διακριτικός. Σαν ένα υπόστρωμα.
ΘΩΜΑΣ Ω, το υπόστρωμα.

*

ΙΩΑΝΝΑ Ιδρώνω, ιδρώνω, ιδρώνω. Το σώμα μου ρουφά και αποβάλλει, ρουφά και αποβάλλει. Θέλει να λειτουργεί συνέχεια. Να νιώθει. Πήγες ως μέσα στο Μεσολόγγι;
ΘΕΑΝΩ Δεν μού ’κανε καρδιά να το πλησιάσω. Είχα διαβάσει για την υπάλληλο που την απόλυσαν επειδή έκανε καλά τη δουλειά της με τους καταπατητές.
ΙΩΑΝΝΑ Τότε θα έπρεπε να μην πλησιάζεις όλη την Ελλάδα.
ΘΕΑΝΩ Οδήγησα ασταμάτητα ως την Πρέβεζα.
ΝΙΚΟΣ Α, η Πρέβεζα.
ΘΕΑΝΩ Ψέματα. Σταμάτησα στην Αμφιλοχία.
ΘΩΜΑΣ A, η Αμφιλοχία.
ΘΕΑΝΩ Όλα ωραία μέρη να αφήσεις το σώμα σου να ταλαιπωρηθεί.
ΙΩΑΝΝΑ Τι σ’ έκανε να σταματήσεις στην Αμφιλοχία;
ΘΕΑΝΩ Η θάλασσα που έμπαινε στη στεριά. Μια εισχώρηση που ήταν μια διεύρυνση. Μια απαλότητα και μια σκληρότητα στο τοπίο. Και στους ανθρώπους. Σαν να ήταν ξεχασμένοι και για τον λόγο αυτόν ήταν το κέντρο του κόσμου.
ΙΩΑΝΝΑ Μίλησες με κάποιον εκεί;
ΘΕΑΝΩ Σταμάτησα να αγοράσω νερό.
ΙΩΑΝΝΑ Κάποτε θα έλεγες «σταμάτησα να πιω νερό».
ΘΕΑΝΩ Και σύντομα ίσως δεν θα σταματά κανείς καθόλου εκεί.
ΙΩΑΝΝΑ Δεν θα σταματά κανείς καθόλου στην Ελλάδα.
ΘΕΑΝΩ Στην Ευρώπη. Οπουδήποτε.
ΙΩΑΝΝΑ Τι σου άρεσε στην Αμφιλοχία;
ΘΕΑΝΩ Ό,τι μου άρεσε και στην Πρέβεζα. Και στην Πάργα. Το ότι έφυγα όσο πιο γρήγορα μπορούσα από κει. Το ότι μπορούσα να φύγω. Ώσπου κόλλησα σ’ έναν στενό, θλιβερό δρόμο κατευθυνόμενη προς το κέντρο των Ιωαννίνων.
ΙΩΑΝΝΑ Α, η θλίψη των ελληνικών δρόμων.
ΘΕΑΝΩ Εσύ δεν θα σκεφτόσουν ποτέ έτσι.
ΙΩΑΝΝΑ Ίσως δεν σκέφτομαι καθόλου. Θα καθόμουν πίσω από το τιμόνι και θα περίμενα. Όσο πιο αναπαυτικά μπορούσα.
ΘΕΑΝΩ Θα ήθελα πολύ να σε είχα μαζί μου.
ΙΩΑΝΝΑ Πού ακριβώς σταμάτησες;
ΘΕΑΝΩ Μπροστά σ’ ένα κρεοπωλείο.
ΙΩΑΝΝΑ Α, μια καθημερινή στα Ιωάννινα σ’ έναν πολυσύχναστο δρόμο, μπροστά σ’ ένα κρεοπωλείο.
ΘΕΑΝΩ Όλα σκεπασμένα με σκόνη που γινόταν πιο μουντή από την απλωμένη νέκρα του μπετόν.
ΙΩΑΝΝΑ Και δίπλα στο κρεοπωλείο;
ΘΕΑΝΩ Ένα μαγαζί με φυσικά προϊόντα για το δέρμα.
ΙΩΑΝΝΑ Θα κατέβαινα και θα αγόραζα μια κρέμα για τα πόδια μου. Οι φτέρνες μου είναι εντελώς ξεραμένες.
ΘΕΑΝΩ Επειδή περπατάς ξυπόλυτη στα χόρτα.
ΙΩΑΝΝΑ Δεν βγήκες καθόλου από το αυτοκίνητο;
ΘΕΑΝΩ Μ’ έπιασε απελπισία. Είναι μια ξεχωριστή απελπισία που με πιάνει μόνο σε τέτοιους ελληνικούς δρόμους. Και μετά σιγά σιγά γίνεται θλίψη, και μετά μελαγχολία και μετά χαλαρώνουν τα χέρια μου στο τιμόνι, τα πόδια μου γίνονται πιο ελαφρά, ακούω μικρούς θορύβους από γύρω και ψίθυρους, το σώμα μου θέλει να δώσει και να πάρει χωρίς ένταση, χωρίς επιδίωξη. Στο κρεοπωλείο μπήκε μια γυναίκα με μπλε σκούρα ρούχα, ένα ταγέρ κομψό, παλιό και σύγχρονο μαζί, ίσως από κάποια μπουτίκ στον ίδιο δρόμο, καλοραμμένα ρούχα που νομίζουν ότι αποφεύγουν το πέρασμα των καιρών, βλέπεις παντού τέτοια, σε απόμερες γειτονιές στο κέντρο του Ελσίνκι ή στην Κρήτη. Ήταν γύρω στα εξήντα, είχε και άλλα ψώνια μαζί της σε μια πλαστική σακούλα. Και τότε στάθηκε για μια στιγμή ακίνητη, αλλά και ανήσυχη, σαν να ήθελε να είναι ειλικρινής, αλλά δεν μπορούσε, προσπαθώντας ξανά και ξανά με μια αγωνία που γινόταν όλο και πιο απαίσια.

*

ΙΩΑΝΝΑ Έχει μια ιστοσελίδα όπου δημοσιεύει μόνο συλλαβές, όχι γράμματα ή μεμονωμένες λέξεις ή σπασμένες λέξεις, αλλά συλλαβές. Ίσως όπως έκανε ο Καλλίας στην αλφαβητική του τραγωδία. Ένας τραυλισμός, ένα προφασικό ή μεταφασικό τράνταγμα, ένας θαυμασμός σε ό,τι αυτοπαρουσιάζεται, μια κραυγή για ό,τι συμβαίνει ή έχει συμβεί, έκφραση τραύματος, ό,τι κάνει το σώμα να δίνει, να θέλει να δίνει. Να δίνεται.
NIKH Ζει, ζει, ζει τη ζωή της. Και τη ζωή των άλλων. Και ξεχνά, τα ξεχνά όλα. Και ό,τι μένει είναι ένα τεράστιο ναι, ένα ναι διάχυτο, ανήσυχο και ήρεμο, δυνατό και αδύναμο. Μια κρέμα από σκέψεις και αισθήματα και προθέσεις που αλείφεται στο σώμα της, στο πρόσωπό της, εισχωρεί στους πόρους της, στα εντόσθιά της.

*

ΙΩΑΝΝΑ Θέλεις να σβήσεις το πρόσωπό σου;
ΘΕΑΝΩ Θέλω να κρατήσω μόνο τη φωνή. Να βγαίνει από ένα κεφάλι δίχως πρόσωπο. Σε όλο το ταξίδι, από τη Θεσσαλονίκη στους Δελφούς και μετά στο Γαλαξίδι, στη Ναύπακτο, στην Αμφιλοχία, στην Πρέβεζα, στην Πάργα, παντού αισθανόμουν ντροπή και χαιρόμουν που ήμουν μόνη μου, επειδή δεν θα μπορούσα να δείχνω το πρόσωπό μου σε κανέναν. Τη ντροπή μου.
ΙΩΑΝΝΑ Σε είδαν όμως στα Γιάννενα;
ΘΕΑΝΩ Ναι, με είδαν εκεί. Είδαν τη ντροπή μου. Και τον φόβο μου.
ΙΩΑΝΝΑ Εξοικειωθήκατε. Ίσως γίνατε και φίλοι.
ΘΕΑΝΩ Ήμασταν πάντα φίλοι. Και με όλη την καθυστέρησή μου στον δρόμο εκείνο γίναμε ακόμη πιο στενοί φίλοι. Το πρόσωπό μου επέστρεψε στο σώμα μου, η ματιά μου αναπαύονταν πιο απαλά στις επιφάνειες, τα δάχτυλά μου δεν ίδρωναν πια. Τα σκέλια μου άνοιξαν λίγο περισσότερο κάτω από το τιμόνι. Ένιωθα την τρυφερή πίεση όλων αυτών που ήθελαν να μπουν μέσα μου, να επιστρέψουν εκεί, απ’ όπου θα μπορούσαν να ξαναγεννηθούν.

*

ΙΩΑΝΝΑ Ήθελα να μείνω εδώ και έμεινα χωρίς να έχω μετανιώσει. Δεν με τραβούσε το ταξίδι, η φθορά που φέρνει. Ό,τι προσφέρεται είναι μισοκαταστραμμένο. Και ό,τι προσφέρω καταστρέφεται αμέσως. Η μοναξιά σου σ’ έκανε να διασχίσεις οδηγώντας μια χώρα που είναι πιο μόνη και από σένα.
ΘΕΑΝΩ Θα ήθελες να σου πω ότι δεν πέρασα καλά.
ΙΩΑΝΝΑ Πες μου, πέρασες καλά;
ΘΕΑΝΩ Πέρασα καλά.
ΙΩΑΝΝΑ Σε όλα τα μέρη;
ΘΕΑΝΩ Σε όλα τα μέρη.
ΙΩΑΝΝΑ Πέρασες καλά και στον νεκροζώντανο δρόμο στα Γιάννενα;
ΘΕΑΝΩ Πέρασα καλά παντού.
ΙΩΑΝΝΑ Πόση ώρα ήσουν κολλημένη εκεί;
ΘΕΑΝΩ Τρία τέταρτα.
ΙΩΑΝΝΑ  Ήταν τρία ευτυχισμένα τέταρτα της ζωής σου;
ΘΕΑΝΩ Τι σ’ έχει πιάσει ξαφνικά;
ΙΩΑΝΝΑ Έχω μετανιώσει που δεν ήμουν μαζί σου.
ΘΕΑΝΩ Το φαντάζομαι. Τι άλλο;
ΙΩΑΝΝΑ Θα ήθελα να νιώσω τη φθορά, την ανικανότητα, την ανηθικότητα. Να τα νιώθω να γλιστρούν από πάνω μου, να γίνονται σκατά κάτω από τις σόλες μου.
ΘΕΑΝΩ Το ξέρω.
ΙΩΑΝΝΑ Ένας ποταμός φθοράς, ένα παλιρροιακό κύμα ανικανότητας, τεράστιο, ασταμάτητο. Και μια θλίψη, μια παραλυτική απροθυμία, μια εγκατάλειψη. Και όλοι αυτοί που θέλουν να μπουν μέσα σου. Να επιστρέψουν. Να αυτοαναιρεθούν.

*

ΘΕΑΝΩ Το καλό και το ωραίο και η ευτυχία σε διαφορετικές συσχετίσεις. Ένα σκουριασμένο μαχαίρι κάτω από το κάθισμα του αυτοκινήτου. Άφησα το φρένο, αλλά το αυτοκίνητο δεν κουνήθηκε. Το πάτησα πάλι για καλό και για κακό. Ο ιδρώτας σταμάτησε να τρέχει για πρώτη φορά από το πρωί. Έγειρα μπροστά για να στεγνώσει η πλάτη μου. Είμαστε μέσα στη μήτρα, είμαστε η μήτρα. Μια αλληλεπίδραση μητρών, ασταμάτητη μητρική συνεργασία. Το μέσα και το έξω ταυτισμένα. Και όλη αυτή η λύπη είναι τόσο δυνατή επειδή την προκαλεί η ανικανότητα, η χυδαιότητα. Μια χώρα που βουλιάζει στη βλακεία της, που θρέφεται απ’ αυτή. Ακόμη.
ΙΩΑΝΝΑ Και μετά όλα αυτά, τα άλλα, που δεν δείχνουν να βουλιάζουν, που επιπλέουν με άνεση. Τηλεφώνησαν το πρωί από την τράπεζα και μας πρότειναν μειωμένο επιτόκιο, αλλά δεν κατάλαβα γιατί. Το είπα στον υπάλληλο, ότι δεν καταλαβαίνω πώς το εννοεί και είπε ότι θα το φροντίσει. Τι θα φροντίσει; Ποιος μας φροντίζει;
ΘΕΑΝΩ Έκανε τον περίπατό του; Πέρασε από τα μέρη μας; Είναι ευπρόσδεκτος να περάσει όποτε θέλει.

Τέλος

Six arrangements

With one by Expressen

And one by Lo Snöfall

στο βιβλίο της Άντζελας Δημητρακάκη Μέσα σ’ ένα κορίτσι σαν κι εσένα (Εστία 2009)

Από τα πέντε νέα ελληνικά μυθιστορήματα που διάβασα το καλοκαίρι ξεχωρίζει το Μέσα σ’ ένα κορίτσι σαν κι εσένα.

Είναι ένα πολύ καλό βιβλίο που αν πήγαινε ένα ακόμη βήμα πιο πέρα θα ήταν μεγάλη λογοτεχνία. Και τώρα όμως είναι πολύ καλή λογοτεχνία. Επιτέλους ένα μυθιστόρημα που ζει και περιγράφει την Ελλάδα με σύγχρονες αισθήσεις (σε μικρότερα κείμενα και θεατρικά το κάνει ήδη αυτό, και μάλιστα πολύ καλά, η Έλενα Πέγκα), με άνετη γλώσσα και άνετο ρυθμό. Στη γλώσσα και όχι στο θέμα βρίσκω τις μεγάλες αρετές του κειμένου (το θέμα είναι trivial, όπως άλλωστε επιτυχώς το παρουσιάζει και η συγγραφέας). Στο trivializing (μάλιστα εδώ εννοώ και τις παρατηρήσεις και τις γνώσεις, και το μεταξύ τους παιχνίδι) γενικά είναι καταπληκτική, ο τρόπος που αντιμετωπίζει και περιγράφει καθημερινές εμπειρίες και δράματα, η οικειότητα με την οποία πλησιάζει πολύπλοκες ψυχολογικές καταστάσεις, η μεγάλη εξοικείωση με το θέμα της.

Βρίσκω το πρώτο μέρος, με τα γράμματα, το καλύτερο. Το δεύτερο δεν προσφέρει πολλά – θα το περίμενα πλουσιότερο σε εμβαθύνσεις, σε διεισδυτικές αναλύσεις και απόψεις.

Το δοκίμιο και οι συνεντεύξεις είναι συμβατικής γνώσης, δεν προχωρούν ούτε τη σκέψη γενικά ούτε τη σκέψη του κειμένου. Ωστόσο, όλα τα μέρη του βιβλίου έχουν τη θέση τους στη ροή του κειμένου, μια καίρια δομική/δυναμική σχέση (όπως σε καλοφτιαγμένες ταινίες pop culture καθημερινότητας), όσο κι αν μόνο το πρώτο μέρος υψώνει το βιβλίο από μόνο του. Όμως, παρά την αποσπασματική δομή του, το κείμενο αναπτύσσεται γραμμικά (χωρίς ωστόσο – μεγάλη αρετή αυτή της αφηγήτριας – να γίνεται προβλέψιμο πάντα, το αντίθετο μάλιστα).

Κάτι ακόμη που μετρά σε βάρος του βιβλίου είναι ο αυτοοικτιρμός της αφηγήτριας, πράγμα που περιορίζει αποφασιστικά την ευρύτερη συγχρονικότητα στην οποία κινείται, που εμποδίζει τη σχέση χώρου και χρόνου και εμπειριών να υπερβεί το εγώ και ακόμη να κάνει τις ανατροπές που κάνει η μεγάλη λογοτεχνία.

Βασίλης Παπαγεωργίου

The swedish author Willy Kyrklund by Lo Snöfall. The portrait was published as frontispiece in the book Skeptikerns dilemma: Texter om Willy Kyrklunds författarskap, Symposion 1997.

a hospitable logos that always says yes to strangers and guests, that welcomes all strangers as guests together with their deconstuctability, their capacity, propensity and desire to be deconstructed. A logos that at the same time is a guest in another hospitable logos: the translating and the translated logos are hospitable at each other’s home – as they are hospitable to themselves in their own (xenios could here be extended to include the meaning of xenos as host, and, thus, thanks to the ties of hospitality, allow us witness how the two xenoi have become friends).

Vasilis Papageorgiou, Here, and Here: Essays on Affirmation and Tragic Awareness. Cambridge Scholars Publishing 2010.

Painting:
Woman in Malmö, by Lo Snöfall, oil on canvas.)

Ένας ξένος στην πόλη

(Το κείμενο αυτό, σε κάπως διαφορετική μορφή, δημοσιεύτηκε αρχικά στα Σουηδικά, στον τόμο I ordets smedja. Festskrift till Per Rydén. Stockholm, 2002. Στη μορφή αυτή δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Οδός Πανός 143, 2009. The portrait of VP is by Lo Snöfall – oil on canvas.)

Θέλω να είμαι πάντα ένας ξένος στην πόλη, ποτέ να μην έχω μια δική μου πόλη, θέλω να είμαι ένας ξένος στην πόλη που για λόγους συμβατικούς και μη συμβατικούς, οικείους και ανοίκειους ή και αυθαίρετους για πολλούς λόγους αποκαλώ δική μου. Ένα ζευγάρι παπούτσια, μερικά ρούχα, ένα ζευγάρι γάντια, τα γυαλιά για την όρασή μου: αυτά είναι πράγματα που θέλω να είναι δικά μου. Είναι κάτι που το προϋποθέτω και το οποίο απαιτώ, έστω και αν ποτέ αμετάκλητα. Μια αναγκαιότητα που με βοηθά να έχω μια στενή σχέση με το σώμα μου (είναι όμως το σώμα μου δικό μου;).

Αυτό που στα γράμματά μου, στις συναλλαγές μου με τους καλούς μου φίλους αποκαλώ πόλη μου είναι τόσο λίγο δικό μου, όσο και το σώμα μου. Ούτε επίσης κάνω κάποιες προσπάθειες να το κάνω δικό μου, να το ιδιοποιηθώ. Δεν θέλω η πόλη μου να είναι δική μου, η δική μου πόλη ή να την αποκαλώ η δική μου πόλη. Αντίθετα κάνω ό,τι μπορώ να παραμένω ένας ξένος στην πόλη μου. Και επιπλέον επιθυμώ η πόλη μου να είναι μια ξένη για μένα. Και εδώ, στην αμοιβαία και ανταποδοτική αυτή ξενικότητα υπάρχει η δυνατότητα εμφάνισης μιας παράδοξης οικειότητας. Μια οικειότητα που γεννιέται από την ελευθερία που η ξενικότητα υπόσχεται. Όσο πιο οικεία η σχέση μου με την πόλη, τόσο πιο ξένος αισθάνομαι σ’ αυτήν. Όσο πιο ξένος είμαι στην πόλη, τόσο πιο ελεύθερος αισθάνομαι σ’ αυτή.

Θέλω πάντα να λέω ναι στο αμοιβαίο πλησίασμα ανάμεσα σε μένα και την πόλη. Κατά το πλησίασμα αυτό θέλω η πόλη να μπορεί να με εκπλήττει και εγώ να μπορώ να εκπλήττω την πόλη, θέλω και εγώ και η πόλη με τα οικεία μας αγγίγματα και τις έντονα πολύπλοκες χειρονομίες μας να μπορούμε να δεχόμαστε και να καταφάσκουμε μια ατέλειωτη αλληλουχία ταυτόχρονων εκπλήξεων. Εκπλήξεις τις οποίες θα εγγυάται μια αδιαπραγμάτευτη ανοιχτότητα. Αδιαπραγμάτευτη με την έννοια ότι η ανοιχτότητα αυτή είναι μια απέραντη και ανυπέρβλητη κατάφαση. Θέλω να είμαι μια ανοιχτότητα που υποδέχεται την ανοιχτότητα της πόλης. Τίποτε προειλημμένο ή προαποφασισμένο ή προεικασμένο δεν θα μπορεί να εμποδίσει αυτές τις δυο ανοιχτότητες με τρόπο οικείο να σέβεται η μια την άλλη και να εισχωρεί η μια στην άλλη.

Στους δρόμους της πόλης, στις πλατείες και στα κτίριά της, στα ιδρύματα και στις κοινωνικές της εκδηλώσεις, σε πολιτικές ή πολιτιστικές αποφάσεις θέλω να συμμετέχω ως ξένος, ως κάποιος που δεν θα προσφέρει ούτε θα συγκαταλέγεται σε τελεσίδικες λύσεις, κάποιος που ούτε θέλει να περιορίσει ούτε θέλει να περιοριστεί στις συναλλαγές του και στις συμπράξεις του με την πόλη.

Αυτή είναι βέβαια μια φιλοσοφική, μια ηθική και αισθητική ξενικότητα, η οποία με τρόπο ανεπιφύλακτο χαρακτηρίζει τη σχέση μου με την πόλη. Αυτό προϋποθέτει ότι είμαι ένας ελεύθερος άνθρωπος σε μια ελεύθερη πόλη, το οποίο με τη σειρά του προϋποθέτει ότι και εγώ και η πόλη αναγνωρίζουμε, αποδεχόμαστε, δημιουργούμε και φυλάσσουμε αυτή την ελευθερία. Η αναγνώριση και η κατανόηση της ελευθερίας προϋποθέτει ότι ανάμεσα σε μένα και την πόλη υπάρχει μια γλώσσα που βοηθά και τους δυο μας να πλησιάσουμε ο ένας τον άλλο.

Κατά το πλησίασμα αυτό θα ήταν καταστροφικό αν και η πόλη και εγώ συμμετείχαμε ως ξένοι, ως δυο που δεν αλληλοκατανοούνται, που δεν έχουν τη θέληση, την υπομονή ή τον σεβασμό που επιτρέπει τις δυο διαφορετικές ανοιχτότητες να γίνουν αμοιβαία δεκτές. Στον χώρο που ο σεβασμός για τη γλώσσα του άλλου, για το πώς ο άλλος χαιρετά, αγγίζει και φροντίζει τον εαυτό του και το περιβάλλον του, ο σεβασμός για την διαφορετικότητα της γλώσσας του άλλου, της πόλης, στον χώρο αυτό θέλω η πόλη να είναι δική μου και εγώ να είμαι δικός της. Η πόλη δική μου ως φίλη, ης πόλη με έχει δικό της ως φίλο. Η αγορά της πόλης, τα ιδρύματά της και οι πολιτικές της αποφάσεις δεν θα με αποκλείουν, όπως εγώ δεν θα αποκλείω την πόλη. Δεν θέλω να είμαι ένας ξένος στην πόλη ή η πόλη να είναι μια ξένη μέσα μου.

Όταν ο Γκούνναρ Έκελεβ στην αρχή του ποιήματός του ”Non serviam” γράφει

Είμαι ένας ξένος στη χώρα αυτή
αλλά η χώρα αυτή δεν νιώθει ξένη μέσα μου!
Δεν είναι το σπίτι μου η χώρα αυτή
αλλά η χώρα αυτή φέρεται σαν να είμαι το σπίτι της!

Εκφράζει την αγωνία και τον αρνητικό ρομαντισμό του μοντερνισμού. Τον ρομαντισμό επειδή η ξενικότητα είναι τόσο τρομακτική όσο και επιθυμητή. Το να είσαι ξένος στην ίδια σου τη χώρα, στην ίδια σου τη γλώσσα, στο ίδιο σου το σώμα είναι κάτι που πολλοί μοντερνιστές συγγραφείς το έχουν αποδώσει όχι μόνο σαν αποτέλεσμα του να είσαι αβοήθητος σε έναν αυταρχικό και αδιάφορο κόσμο, αλλά και σαν αιτία. Αιτία για την καλλιέργεια της ιδιαιτερότητας, την εξύμνηση της προσωπικής, λεπτής περίπτωσης. Σε κάθε περίπτωση μπορούμε να δούμε την ξενικότητα στον μοντερνισμό ως αποτέλεσμα μια αρνητικής στάσης.

Τη δική μου την ξενικότητα τη βλέπω ως αποτέλεσμα μιας πρωταρχικής κατάφασης. Θέλω να είμαι ένας ξένος στην πόλη για να μπορώ να έχω μια γενναιόδωρη σχέση μαζί της. Πριν από αυτό όμως θέλω να έχω μια δική μου πόλη. Πρέπει να έχω μια δική μου πόλη για να μπορώ να είμαι ένας ξένος εκεί. Αυτή ή αυτός που στέκει μπροστά στον σιδηροδρομικό σταθμό με τα πράγματά του στο χέρι και δεν ξέρει ποια κατεύθυνση να πάρει, ο άνθρωπος αυτός βρίσκεται έξω από την πόλη. Δεν έχει στην κατοχή του ούτε τα μέσα ούτε το σημείο εκκίνησης που θα τον βοηθούσαν να πει ναι στην πόλη ή να ρομαντικοποιήσει την ξενικότητά του στην πόλη. Ο άνθρωπος αυτός δεν έχει μια δικιά του πόλη. Είναι ένας ξένος σε μια ξένη πόλη. Θέλει να μπει στην πόλη, αλλά τον θέλει όμως η πόλη;

Η πόλη είμαστε εμείς και ένας ατέλειωτος αριθμός πραγμάτων και ανθρώπων. Ακριβώς όπως και εμείς είμαστε η πόλη και ένας ατέλειωτος αριθμός πραγμάτων και ανθρώπων. Αυτό το «εμείς» έχει κάτι που είναι δικό του. Αυτό που είναι «ένας ατέλειωτος αριθμός πραγμάτων και ανθρώπων» είναι το ξένο. Και ποιος θέλει να είναι δίχως το ξένο, δίχως τη γενναιοδωρία και την κατάφαση, δίχως πόλεις παντού; Αυτό είναι το δικό μου: πόλεις παντού, γνωστές και άγνωστες, μικρές και μεγάλες, οι άνθρωποί τους, οι δρόμοι τους, τα δέντρα, τα αυτοκίνητα, τα θέατρα τους (ω, η παρακολούθηση μια παράστασης σε γλώσσα που δεν καταλαβαίνω), τα βλέμματα, τα αναρίθμητα βλέμματα από και προς κάθε κατεύθυνση, ρούχα και σώματα που περιφέρονται στην ανοιχτωσιά της πόλης και αφήνουν τα ίχνη τους σε μέρη ανεξερεύνητα, στης πόλης το πελώριο σώμα, το οποίο, μια υπόσχεση, ποτέ δεν θα γίνει δικό μου, ποτέ δεν θα προσπαθούσα να το κάνω δικό μου.

Ίσως βρίσκονται τα ίχνη μιας τραγικής διάστασης εδώ, την οποία προτιμώ να αποκαλώ τραγική συνείδηση. Η ξενικότητα που θέλω να διατρέχει τη σχέση μου με την πόλη είναι αποτέλεσμα της τραγικής αυτής συνείδησης, η οποία συγχρόνως είναι και η πηγή της κατάφασης, για την οποία επίσης έκανα λόγο. Η άρνηση, είτε προέρχεται από το θεϊκό είτε το ανθρώπινο, θέτει όρια, επιβάλλει ένα έδαφος, τη βάση μιας ανοιχτής ή καλυμμένης απαίτησης. Η κατάφαση έχει την πηγή της στην άβυσσο, στην άρση των ορίων, των συνόρων. Η τραγική συνείδηση είναι η επίγνωση της παρουσίας και του ρόλου της αβύσσου κάτω από τα πόδια μας και πάνω από τα κεφάλια μας.

Συχνά, όταν στέκομαι στη στάση Κρικέλας (λέγεται έτσι ακόμη;) και περιμένω το λεωφορείο για το κέντρο, σκέφτομαι ότι τον ίδιο δρόμο έπαιρνε κάποτε και ο Αριστοτέλης όταν ερχόταν ή πήγαινε στη Χαλκιδική, στα Στάγιρα. Ο τρόπος που ο Αριστοτέλης περιγράφει την τραγική σύγκρουση με απασχόλησε άπειρες φορές, και μερικές από αυτές κατέβαινα συγχρόνως με τα πόδια στο κέντρο, ώστε να έχω τον χρόνο να συλλογιστώ διεξοδικότερα, να μπω ευκολότερα στην τακτική της περιπατητικής ανάπτυξης των σκέψεων. Οι σκέψεις και οι περίπατοι αυτοί με έφερναν κοντά σε κάτι διαχρονικό και συγχρόνως με απομάκρυναν από την παρούσα στιγμή, καθιστώντας με ξένο σε μια περιρρέουσα οικειότητα, αφού το διαχρονικό είναι άπιαστο και η παρούσα στιγμή παρέμενε εκτός της άμεσης προσοχής μου.

Είχα από καιρό, πολύ πριν το Κρατικό Θέατρο (το 1979) ανεβάσει τα έξι ταχυδράματά μου, καταλήξει στο ότι με ενδιέφερε περισσότερο η τραγική συνείδηση από την τραγική σύγκρουση, που κατά τον Αριστοτέλη διαλύει την τάξη του κράτους ή της οικογένειας ή της προσωπικότητας. Έχω αναπτύξει αλλού της σκέψεις μου για το τραγικό, αλλά θέλω εδώ να σταθώ λίγο περισσότερο στον ρόλο του φανταστικού Αριστοτέλη να διασχίζει την αρτηρία που οδηγεί στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης και φυσικά πιο πέρα, στα μέρη της τότε Μακεδονικής αυλής. Ένας συνομιλητής που με τα χρόνια με βοήθησε να δω διαφορετικά το τραγικό και την τραγική σύγκρουση: όχι σαν κίνηση από την τάξη στην αταξία, αλλά το αντίθετο, από την αταξία στην τάξη, στην επιβολή ενός πάντα αυταρχικού ορίου. Μια άποψη που μπορεί κανείς να διαβάσει στο έργο του Ευριπίδη, όπως ήδη έχω κάνει και κάνω ακόμη. Ενός Ευριπίδη που βρέθηκε στα μέρη όπου βρέθηκα κι εγώ τόσα χρόνια αργότερα, ενός θυμωμένου με την Αθήνα δραματουργού, θυμωμένου με τον λόγο της Αθήνας, τον τρόπο που ο λόγος αυτός θέλησε να αγνοήσει τη Μήδεια και τον Διόνυσο, να αγνοήσει αυτό που υπερβαίνει τον λόγο, που υπονομεύει τα όρια του λόγου. Από τη μια μεριά κατέβαινε ο Αριστοτέλης, από την άλλη ανέβαινε κάποτε ο Ευριπίδης.

Η πόλη ως ένας ευριπίδειος χώρος, χωρίς ωστόσο ούτε τη βία της Μήδειας ούτε τη βία του Διόνυσου, ένας απέραντα γαλήνιος χώρος, όπου η τραγική, καταφατική συνείδηση φροντίζει την γαλήνη που έρχεται από τα βάθη της αβύσσου και υπερβαίνοντας τον διαποτίζει τον χώρο ως γεωγραφία, ιστορία, ψυχολογία, άτομα και κοινωνία.

Αυτή την τραγική συνείδηση την εντοπίζω πάντα στην ποίηση του Τζον Άσμπερυ, μεταξύ άλλων, ενός ποιητή που κάποτε προσκάλεσα στη Θεσσαλονίκη και την περπάτησα λίγο μαζί του. Έτσι αισθάνθηκα μια παράξενη όσο και οικεία χαρά όταν ξαφνικά τον άκουσα να απαγγέλει το ποίημά του «Hölderlin marginalia” στα Αγγλικά. Επέστρεφα από το κέντρο της πόλης στο σπίτι αργά το βράδυ με το λεωφορείο της Κηφισιάς, όταν πίσω από τον Άγιο Ελευθέριο και το Πρώτο Δημοτικό σχολείο (κάποτε;) Θεσσαλονίκης, το σχολείο μου, στο ipod μου, που το είχα στο shuffle, και άκουγα τραγούδια ανάκατα, εμφανίστηκε αναπάντεχα η φωνή και οι στίχοι ενός αγαπημένου ποιητή, ενός ξένου για πολλούς στον χώρο της ποίησης, για την ξενικότητα της οποίας έχω ήδη γράψει κείμενα στα Αγγλικά, στα Ελληνικά και στα Σουηδικά. Μια ξενικότητα που μιλά φιλικά και ζεστά με τον αναγνώστη και με οτιδήποτε περιγράφει, μια ποίηση γαλήνια και γεμάτη από την τραγική συνείδηση που καταφάσκει.

Έτσι μου αρέσει η πόλη και κάθε πόλη, κάθε μέρος του πλανήτη. Μια ανοιχτότητα που επιτρέπει τη διερεύνησή της με προσωπικές λεπτομέρειες, οι οποίες με τη σειρά τους είναι ανοιχτότητες επιδεκτικές ακατάπαυστης διεύρυνσης. Πόλη πλήρης με τις κινήσεις μιας μνήμης, μιας ιδέας, μιας εικόνας, ενός συναισθήματος, ενός νέου κόσμου που όλα αυτά δημιουργούν, μια κοσμητική συνεύρεση χωρίς αρχή και τέλος, που ωστόσο προσφέρει την ευπροσηγορία ενός ανοιχτού εδώ και τώρα.

Κάποιες προσωπικές λεπτομέρειες: Οι απογευματινές συζητήσεις στο μικρό μπαλκόνι της μεγάλης μου αδελφής, οι πρωινοί καφέδες στην κουζίνα της μικρής μου αδελφής καθώς και όλη η ιεροτελεστία των γευμάτων με τις οικογένειές τους. Η φροντίδα με την οποία η Κατερίνα Δανιηλίδου στον Ιανό και στα μικρά της διαλείμματα στα πέριξ του Ιανού μέρη μου μιλούσε για τους καλόκαρδους συγγραφείς της πόλης, για ένα όμορφο παροπλισμένο πλοίο στο λιμάνι, για το κομψό της φόρεμα από τον κατά άλλα φτηνό Ζάρα (αυτό πάντα με δυο αδιάφορα λόγια και μετά από αρχική παρατήρηση δική μου). Η σχεδόν καθημερινή ανάγνωση της Καθημερινής και της Herald Tribune στο Μπάλκαν (πήγαινα με την Κατερίνα, τον Δημήτρη Δημητριάδη, όπως επίσης πήγα με τον Άσμπερυ τις λίγες μέρες που ήταν στην πόλη – μια φωτογραφία του εκεί βρίσκεται στη ηλεκτρονική διεύθυνση http://chromata.wordpress.com/2007/07/) ή σε άλλο ήσυχο μέρος, όπου κατόπιν έγραφα κάρτες σε φίλους στη Σουηδία κυρίως.

Πολλές λεπτομέρειες τις χώρεσα στο μικρό μυθιστόρημα Νυμφαίος Θάνατος και στο θεατρικό Ιππόλυτος Καλυπτόμενος. Επίσης και στο σουηδικό βιβλίο Ingen hand orörd, Κανένα χέρι ανέγγιχτο, όπου οι εικόνες της Λου Σνέφαλλ συνομιλούν με δικά μου πεζά ποιήματα. Ένα από αυτά μεταφράζω πρόχειρα εδώ, ενώ η εικόνα της Λου βρίσκεται σε τούτη τη διεύθυνση: http://chromata.wordpress.com/2008/04/

Η Θεσσαλονίκη δίπλα στο νερό

Περπατούσε κατά μήκος του νερού, είχε βρει μια ισορροπία ανάμεσα στο πάνω και το κάτω μέρος του σώματός της, ανάμεσα στο αριστερό και το δεξί της χέρι, ανάμεσα στις σκέψεις της και σε ένα τεράστιο πλήθος παρατηρήσεων, την συσσωρευμένη τους οξύτητα, το οικείο τους φέγγος. Εισχώρησε σε ένα εξίσου οικείο και βαθύ συναίσθημα ότι χάθηκε στην ευρηματικότητα άλλων ανθρώπων, στις ευχάριστα παρείσακτες προθέσεις τους. Μια πόλη δίχως κάθετες χειρονομίες θα έγραφε σε λίγο σε ένα μέιλ, μια έκταση που στριφογυρίζει γύρω από τον εαυτό της και στην εγγύτητα, ή λίγο πιο πάνω από αυτή, μιας σχεδόν ξεχασμένης, αλλά ποτέ αδρανούς κάθαρσης. Σαν να βγάζεις να όμορφα παπούτσια σου έπειτα από έναν όμορφο, μακρύ περίπατο.

Με πήρε χρόνια να αφήσω τον Αριστοτέλη για τον Ευριπίδη, αλλά επέστρεψα γρήγορα σ’ αυτόν και πάλι για να μην τον αφήσω πότε ξανά είτε περιμένω το λεωφορείο είτε κάθομαι σε κάποιο εστιατόριο της Σκωτίας, όπου με ακολουθεί και η Θεσσαλονίκη, η άπιαστη αλλά πάνω από όλα παρούσα και ψηλαφητή συντροφιά της.

Στην Κλαίρη Μιτσοτάκη

Ο πρωθυπουργός της Ελλάδας ξύπνησε μέσα στη νύχτα κάθιδρος και άρχισε να κλαίει, βουβά και αμήχανα πρώτα, γοερά κατόπιν, για την κατάντια της χώρας του, η οποία παρότι μικρή είχε μεγάλα προβλήματα, πράγμα που τον σάστιζε και τον απέλπιζε ακόμη περισσότερο. Το κλάμα του γινόταν όλο και πιο βαθύ, όλο και πιο τρανταχτό, ενώ τα δάκρυά του έτρεχαν όλο και πιο ορμητικά, όλο και πιο καταρρακτώδη. Και κει μέσα στο πηχτό σκοτάδι και τη μονήρη λύπη του ένιωσε κάτι να αλλάζει πέρα σε μια μακρινή, άλλα συγχρόνως και πολύ κοντινή άκρη, κάτι να του ελαφρύνει το βάρος της απόγνωσής του. Ο ποταμός των δακρύων του γινόταν όλο και πιο πλατύς, όλο και πιο σφοδρός, αν και ακριβώς την ίδια στιγμή ήταν και πράος και προνοητικός, ακόμη και χαμογελαστός, παράξενο πράγματι αυτό, αλλά τέτοια συμβαίνουν συχνά στα έγκατα της νύχτας, σκέφτηκε ο πρωθυπουργός, που σχεδόν τραβήχτηκε για να μη βραχεί, απλώνοντας ωστόσο το χέρι του για να νιώσει το νερό, τη στοργική του ενέργεια. Και αμέσως μετά, με όση δύναμη του άφησε η απεριόριστη θλίψη του, ανασηκώθηκε έκπληκτος στο μουσκεμένο του στρώμα, μη πιστεύοντας τα χειμαρρώδη μάτια του. Και τι δεν συνέβαινε κατά μήκος του ακατάσχετου, αλλά προσηνή ρου. Οι υπόγειες φυσικές δεξαμενές γέμισαν νερό, τα ξερά ποτάμια της επικράτειας σχεδόν ξεχείλισαν, νερά έτρεχαν από κάθε κορυφή σε όλες τις πλαγιές, λίμνες και στέρνες ξανάσμιξαν με την παλιά τους χλωρίδα και πανίδα, μικρές και μεγάλες φωτιές στα δάση έσβησαν με μιας. Τώρα ο πρωθυπουργός άρχισε να νιώθει πιο έντονα μια ευφορία ανακατωμένη με ευγνωμοσύνη που η δική του λύπη, τα δικά του δάκρυα μπορούσαν να κάνουν τόσο καλό. Ξάπλωσε και πάλι στο πλωτό του κρεβάτι που τρανταζόταν από το κλάμα του έτσι που και να διευκολύνει τη ροή των δακρύων και να παρατηρεί καλύτερα τι έκαναν στο διάβα τους, τώρα μάλιστα που είχε φανεί ξεκάθαρα ο ευεργετικός τους προορισμός. Άρχισαν να παίρνουν δρόμο παράνομα κτίσματα παντού, εξαφανίζονταν ασυνείδητα αυτοκίνητα σε κάθε δρόμο, σε κάθε πόλη, σε κάθε χωριό, κάθε ασυνείδητος, κάθε ασυνειδησία, καθετί που πρόσθετε ένα αρνητικό άλφα το έπινε το πρωθυπουργικό νερό. Δεν τον κούραζε να κλαίει και να κλαίει. Ήξερε καλά άλλωστε ότι πολύ σύντομα όλα θα ήταν όπως τα σχεδίαζε κάθε πρωί στη μικρή του χώρα που είχε ανάγκη από τόσα δάκρυα, κάθε πρωί και αφού είχε φορέσει στεγνό σώβρακο.

Βασίλης Παπαγεωργίου

Thessaloniki vid vattnet

Hon gick utmed vattnet, hittade en balans mellan den övre och den nedre kroppen, mellan vänster och höger hand, mellan sina tankar och en enorm mängd av iakttagelser, deras ackumulerade skärpa, deras intima utstrålning. Hon kom in i en lika intim och djup känsla av att ha gått vilse i andra människors påhittighet, i deras ljuvt inkräktande avsikter. En stad utan vertikala gester skulle hon strax mejla om, en utsträckning som snurrar kring sig själv och i närheten av eller strax över en nästan bortglömd men aldrig overksam katharsis. Som att ta av sina vackra skor efter en vacker, lång promenad.

Thessaloniki by the water

She was walking close to the water, she found a balance between the upper and the lower part of her body, between left and right hand, between her thoughts and a enormous amount of observations, their accumulated clarity, their intimate resplendence. She entered an equally intimate and deep feeling of having gone astray in other people’s ingenuity, in their delightfully intruding intentions. A city without vertical gestures she would mail about presently, an extension that whirls around itself and close to or just above an almost forgotten but never idle catharsis. As if she took off her beautiful shoes after a beautiful, long walk.

(Ingen hand orörd, Växjö University Press 2007.)